Сыни тұрғыдан ойлау - өзіндік ойлау
Қазақ тілі сабағында сыни тұрғыдан ойлау арқылы шығармашылықты дамыту
Қазақ тілі сабағында оқушылардың шығармашылық қабілеттерін дамытудың тиімді жолдарының бірі — оларды сыни тұрғыдан ойлауға үйрету. Ж. Аймауытовтың: «Сабақ беру үйреншікті жай шеберлік емес, ол үнемі жетілдіруді қажет ететін, үнемі жаңаны табатын өнер» деген тұжырымы мұғалім еңбегінің үздіксіз ізденіс пен жаңашылдыққа сүйенетінін дәлелдейді.
Сыни тұрғыдан ойлау көбіне «ойлау туралы ойлану» ретінде сипатталады: пікірді негіздеу, баламалы шешімдерді салыстыру, жаңа тәсілдерді енгізуге дайын болу, қоғамдық әрекеттерге саналы қатысу және өзгені де ойлануға жетелеу.
Неге сыни ойлау маңызды?
Кейбіреулер сыни ойлау әрекетінде «еш жаңалық жоқ» деп қабылдауы мүмкін. Алайда өмір сапасы да, жұмыс қарқыны да көбіне сапалы ойлаудан бастау алады. Дұрыс ойлай алмау, дәлелді бағалау жасай алмау қиындықтарға әкеледі. Ал жүйелі бақылау мен әділ бағалау оқу үдерісін тұрақты дамуға жетелейді.
Сыни ойлау оқушыны:
- ойлануға және талдау жасауға;
- ойын нақты әрі түсінікті жеткізуге;
- тәжірибелік бақылауды бағалауға;
- дәлелге сүйеніп қорытынды жасауға үйретеді.
Мұғалім үшін маңыздысы:
Сыни тұрғыдан ойлауды оқушымен бірге мұғалімнің де үздіксіз үйренуі қажет. Бұл — бір реттік әдіс емес, күнделікті тәжірибеде шыңдалатын дағды.
Сыни тұрғыдан ойлаудың негізгі белгілері
- Өзіндік ойлау: әр оқушының жеке көзқарасы қалыптасады.
- Ақпарат — соңғы нүкте емес: ақпарат сыни ойлаудың нәтижесі емес, оны қозғаушы тетік.
- Дұрыс сұрақ қоя білу: мәселені анықтап, шешімге апаратын жолды ұйымдастыру.
- Дәйектеме мен тұжырым: нақты дәлелге сүйеніп қорытынды жасау.
- Әлеуметтік ойлау: ойды ортада айту, тыңдау, келісу/келіспеу мәдениеті (Дэвид Клустер).
Сабақта күтілетін нәтижелер
Сыни тұрғыдан ойлау модулін сабақ жоспарлау мен өткізу барысында жүйелі қолданғанда, оқушыларда мынадай өзгерістер айқын байқалады:
Оқу мотивациясы
Жаңа ақпаратқа қызығушылық оянып, сабаққа белсенді қатысу артады.
Ынтымақтастық
Бірігіп жұмыс істеп, ой бөлісу, кеңес беру мәдениеті қалыптасады.
Жоғары деңгейлі ойлау
Оқушы дәлел келтіріп, салыстырып, қорытынды жасауға үйренеді.
Еркін пікір
Сын көзбен қарап, ойын анық жеткізуге дағдыланады.
Диалог пен тыңдау мәдениеті: таным әлеуетін ашу
Мұғалімге арналған нұсқаулықтағы (51–54-беттер) тұжырымдарға сүйенсек, сөйлеудің мазмұны мен сапасы оқудың тиімді өтуіне тікелей әсер етеді. Диалогке түсу және талдау жасау оқушының танымдық әлеуетін ашады: ол өз ойын нақтылауды, өзгені тыңдауды және түсінігін тереңдетуді үйренеді.
Сабақта әртүрлі әдіс-тәсілдерді жүйелі қолданғанда оқушылар қызығушылықпен қатысады: пікір алмасады, идея ұсынады, мақсат қояды. Оқу үдерісіне белсенді араласу ғана жаңа материалды терең меңгеруге жол ашады.
Оқушыны оқытудың тиімді жолы: бірін-бірі оқыту
Оқушыларға бірін-бірі оқытуға мүмкіндік беру көбіне нәтижелі болады. Олар өз қолымен жасап көріп, талқылап, бір-біріне түсіндіргенде оқу сапасы артады. Бұл тұжырым өз тәжірибемде де дәлелденді.
Сабақ құрылымы және сыни ойлау стратегиялары
Әдістің базалық моделі үш кезеңнен тұрады: қызығушылықты ояту, мағынаны тану (ойлау кезеңі), қорытынды (рефлексия). Осы кезеңдердің бәрінде сыни тұрғыдан ойлау стратегияларын қолдану оқушыны үздіксіз әрекетке жұмылдырады.
Бастапқы кезең
- Миға шабуыл
- Топқа бөлу
- Эмоциялық рефлексия
Ойлау/мағынаны тану
Диалог құруға бағыт беру, сұрақ қою техникасын қолдану, түсіну деңгейін анықтау және жұптық/топтық бағалау арқылы оқушының ойлау әрекеті белсендіріледі.
Қорытынды/рефлексия
- «Конверт»
- «Ыстық орындық»
- Сауал алу
- Синквейн
Ынтымақтастық атмосферасын қалыптастыру
Сабақта қолайлы орта қалыптастыру үшін ұйымдастыру кезеңінде «Мен сізді… таныстырғым келеді» және «Шаттық шеңбері» сияқты ойындарды қолдандым. Ойын шарты — жанындағы сыныптасы туралы қосымша мәлімет айту. Бұл тәсіл оқушыларды еркін сөйлесуге тартып, диалогті табиғи түрде бастауға көмектесті.
Оқушылардың жас ерекшеліктерін ескере отырып, бастапқыда төмен дәрежелі сұрақтардан бастап, біртіндеп мазмұнды сұрақтарға көшу тиімді болды. Әр оқушы өзін және жұбын бағалап, бірін-бірі қолпаштау арқылы қолдау көрсетті.
Топқа бөлудің қарапайым, бірақ нәтижелі тәсілдері
Әр сабақта топқа бөлудің әртүрлі жолдарын қолдандым: түстер, асықтар, сурет қиықтары, кәмпиттер арқылы. Бұл тәсілдер топтық жұмысты жандандырып, әр оқушының үлес қосуына мүмкіндік берді. Нәтижесінде есте сақтау, ойлау қабілеттері дамып, әділ бағалауға үйрене бастады.
Постер, флипчарт және «екі жұлдыз, бір ұсыныс»
Сабақтарда постер жасап, флипчарт құрастыру оқушыларға ерекше ұнады. Оқуға құлқы төмен оқушылардың өзі сурет арқылы ойын білдіруге қызығатыны байқалды. Талқылау кезінде олар бірін-бірі тыңдап, сұрақ қойып, қолпаштау арқылы бағалады.
Нақты байқағаным:
Оқушылар өзара бағалау кезінде «екі жұлдыз, бір ұсыныс» тәсілін пайдаланып, постерлерге сыни көзбен қарап, әділ пікір білдіруге талпынды.
Критерий құру: бағалаудың тізбектік үлгісі
Тапсырма басталар алдында оқушыларға табысты орындау үшін критерий құруды ұсындым. Әр топ бір минут ішінде 1–2 критерий ойлап, тақтаға жазды. Осылайша сыни тұрғыдан бағалаудың тізбектік көрінісі қалыптасты.
Оқушылар критерийлерді қазақ тілінде құрастыруға тырысты. Бұл тапсырманы орындаудағы белсенділігі мен жауапкершілігі мені қуантты.