Бұлқандай белгі
Сыныптан тыс іс-шара: «Көшеде сақ бол!»
Бұл іс-шараның негізгі идеясы — күнделікті өмірде кездесетін жол жағдайларында қауіпсіздік мәдениетін күшейту, жол қозғалысы ережелерін тереңірек меңгерту және жауапкершілікті қалыптастыру.
Мақсаты
- Жол ережесі туралы білімді кеңейту, жол белгілерін және олардың топтарын ажырата білуге үйрету.
- Ережені қатаң сақтауға дағдыландыру, жолға қатысты ұғымдар мен терминдердің адам өмірі үшін маңызын түсіндіру.
- Жолда жүру мәдениетін қалыптастыру, әдептілікке және өзара достыққа тәрбиелеу.
Көрнекілігі
- Жол белгілері
- Жол таңбалары
- Бағдаршам
- Суреттер, слайд материалдары
Уақыттық жоспар
- Мұғалімнің кіріспесі15 мин
- 1-көрініс5 мин
- Слайд арқылы ақпарат7 мин
- 2-көрініс7 мин
- Слайд арқылы ақпарат6 мин
Кіріспе сөз: неге жол ережесі маңызды?
Қазіргі таңда қалаларда көлік саны артып, көшелердің қозғалысы күрделене түсті. Көше кеңейген сайын жаяу жүргіншілер де, жүргізушілер де көбейеді. Сондықтан жол қозғалысы ережелерін жақсы білу және оны қатаң сақтау — барлығымыз үшін ортақ міндет.
Үйде тәртіп пен сақтықты ата-ана ескертіп отырса, көшеде бұл жауапкершілікті жол қозғалысын реттейтін қызметкерлер мен бағдаршам жүйесі күшейтеді. Бірақ ең бастысы — әр адамның жеке мәдениеті мен жауапкершілігі.
Оқушыларға сұрақтар
- 1 Сендер көше ережесін жақсы білесіңдер ме және оны үнемі орындайсыңдар ма?
- 2 Алғашқы автокөлік қай елде пайда болғанын білесіңдер ме?
- 3 Қазіргі автокөліктердің ең жоғары жылдамдығы қандай болуы мүмкін? Ал жарыс көліктері ше?
Қысқаша тарихи дерек
1769–1770 жылдары Францияда бу қозғалтқышы негізіндегі алғашқы үлгілер пайда болды. 1885–1886 жылдары Германияда іштен жану қозғалтқышы кең қолданысқа ене бастады.
Жылдамдық туралы ой
Жоғары жылдамдық — техника мүмкіндігі ғана емес, қауіп-қатердің де көзі. Сондықтан кез келген жағдайда жылдамдықты жол жағдайына және ережеге сай таңдау қажет.
Бағдаршам және жол белгілері: қысқаша тарих
Қозғалысты реттеу қажеттілігі көлік аз болған дәуірдің өзінде-ақ туған. Алғаш рет 1868 жылы Лондонда темір жолға арналған бағдаршам орнатылып, оны арнайы адам қолмен ауыстырып отырған. Бұл көп уақыт алатын болғандықтан, жүйені жетілдіру қажет болды.
1870 жылдары АҚШ-та электрлік бағдаршамдар пайда болды. Ресейде үш түсті бағдаршамдар 1920 жылдары қолданысқа ене бастады. Уақыт өте келе басқару автоматтандырылып, бүгінгі таңда бағдаршам жұмысы электрондық жүйелер арқылы тиімді үйлестіріледі. Қазақстанда бағдаршамдар барлық ірі қалаларда орнатылған.
Жол белгілері қандай топтарға бөлінеді?
Көшеде күн сайын көріп жүрген белгілер белгілі бір міндет атқарады. Төмендегі топтарға бөлінеді:
1) Ескерту белгілері
Қауіпті аймақтар немесе ерекше жағдайлар туралы алдын ала ескертеді.
2) Басымдылық белгілері
Қиылыста немесе жол бөлігінде кімнің басымдығы барын көрсетеді.
3) Тыйым салатын белгілер
Белгілі бір әрекетке тыйым салады: кіруге, тоқтауға, бұрылуға және т.б.
4) Нұсқама беретін белгілер
Жүргізуші мен жаяу жүргінші орындауға тиіс міндетті бағыт/режимді көрсетеді.
5) Ақпараттық-көрсеткіш белгілер
Бағыт, елді мекен, жол ерекшелігі сияқты пайдалы ақпарат береді.
6) Сервис белгілері
Жанармай бекеті, тұрақ, жөндеу орны секілді қызмет түрлерін көрсетеді.
7) Қосымша ақпарат белгілері
Негізгі белгінің әсер ету уақытын, аумағын немесе нақты шарттарын нақтылайды.
Жол мәдениеті: өткеннен бүгінге
Ерте кезеңде адамдар ат жеккен күймемен баяу қозғалған. Уақыт өте келе жолдың қажеттілігі артып, жүйелі жол құрылысы дами бастады. Ресейде жол салу ісі І Петр кезеңінде күшейіп, жүргізушілерге тәртіп пен қауіпсіздік талаптары қатаң ескертілген. Яғни, жол ережесінің маңызы сол кезден-ақ айқындала түсті.
Қазақстанда 1917 жылға дейін бар болғаны 127 км жол ғана болған. 1950-жылдары асфальт жолдардың ұзындығы шамамен 30 000 км-ге жетті. Қазіргі таңда жол инфрақұрылымы айтарлықтай кеңейді, ал көлік маркалары мен түрлері көбейді. Бұл өзгерістер қауіпсіздік талаптарын бұрынғыдан да өзекті етеді.
Талқылау сұрақтары
- Қазіргі кезде Астана қаласының халқы қанша деп ойлайсыңдар? (шамамен 750 000 адам)
- Астанада көлік саны қанша? (қала ішіндегі және сырттан келетін көліктерді қосқанда шамамен 420 000)
Осындай көрсеткіштерді ескерсек, көшеде жол ережесін сақтау — жеке қауіпсіздік қана емес, қоғамдық жауапкершілік.
Негізгі ой
Көшеде тәртіп бәріне ортақ: бір адамның салғырттығы басқа біреудің өміріне қауіп төндіруі мүмкін. Қауіпсіздік — ұсақ әрекеттерден басталады: дұрыс жерден өту, бағдаршамға бағыну, жылдамдықты сақтау, құрмет пен сабыр таныту.
Есте сақта:
Ереже — шектеу емес, өмірді қорғаудың тетігі.
Сахналық көріністер: қауіпсіздік туралы ой салу
Іс-шараның әсерлі бөлігі — оқушылар әзірлеген қысқа көріністер. Олар жолдағы мінез-құлық мәдениетін, адам психологиясын және тәртіптің маңызын қарапайым әрі есте қаларлық формада көрсетеді.
1-көрініс: «Өзің сондайсың»
- Қатысушылар: 2 оқушы
- Оқиға орны: жол қиылысы, жаяу жүргінші өткелі
Жүргізуші өткелде тоқтап, жаяу жүргіншіге жол береді. Алайда жаяу жүргінші асықпай, маңғаз күйде өтеді. Жүргізуші шыдамсыздық танытып, қимылымен наразылығын білдіреді. Жаяу жүргінші жолдың шетіне жеткенде бұрылып: «Өзің сондайсың» деп кетіп қалады. Көрініс — сабыр мен өзара құрметтің жолда қаншалықты маңызды екенін меңзейді.
2-көрініс: «МАИ қызметкерінің бос уақыттағы “жұмысы”»
- Қатысушылар: 5 оқушы
- Көрнекілігі: жол белгілері, қызметкер киімі, ала таяқ
Әуен ойнап тұрады. Қызметкер сахнаға шығып, ала таяғымен ырғаққа сай қимылдайды. Кейін келген жүргізушілердің әрқайсысына орынсыз тиісіп, соңында қалтасын ақшаға толтырып кетеді. Бұл көрініс адалдық, заңға құрмет және әділдік туралы ой қозғайды.
Қауіпті жағдайлар: қысқа фильмдер арқылы талдау
Келесі бөлімде Астана қаласының көше қиылыстарында орын алған оқиғаларға негізделген қысқа бейнематериалдар көрсетіледі. Мақсат — қауіптің неден туындайтынын көріп, нақты жағдайға талдау жасау.
Талқылауға арналған сұрақ
Осы оқиғалардан қандай қорытынды шығардыңдар? Біреудің қателігінен басқа біреу зардап шегіп жатса, бұл әділ ме?
Қорытынды: ереже — өмір қауіпсіздігінің негізі
XIX ғасырдан бастап техника қарқынды дамып, көлік саны артты. Бұл қозғалысты қиындатып қана қоймай, қауіп-қатерді де көбейтті. Сол себепті адамдарға көмектесу үшін жол ережелері, бағдаршамдар және реттеу жүйелері қалыптасты.
Қаламыздың көшелерінде жол ережесін қатаң сақтап, бағдаршам сигналдарына мұқият мән берсек, қайғылы оқиғалардың алдын алуға нақты үлес қосамыз. Қауіпсіздік әрқайсымыздан басталады.
Назар аударып тыңдағандарыңызға рақмет!
Ережені сақтау — өзіңді ғана емес, өзгені де қорғау.