Менің бірнеше дүркін Отырар жайлы жазуым бар дейді ақын
«Ақиқаттың ақыны» — М. Шаханов шығармашылығына арналған әдеби-сазды кеш
Бұл кеш — ақиқатты тайсалмай айтатын, ұлттың мұңы мен үмітін өлеңнің өзегіне айналдырған Мұхтар Шаханов поэзиясына арналған рухани жүздесу. Қазақ поэзиясының көпғасырлық арнасы жыраулардан бастау алып, бүгінгі күнге дейін елдің ақыл-ойы мен сенім-түйсігін, қуанышы мен қайғысын ең алдымен ақын жүрегінде жинап келеді.
Кеш жүргізушілері
1-жүргізуші: Армысыздар, ұстаздар мен оқушылар!
2-жүргізуші: Қайырлы күн, ағайын!
Негізгі ой
«Бас кеспек болса да, тіл кеспек жоқ» қағидасын берік ұстанып, қоғамның кемшілігін дер кезінде танып, шындықты ашына айтатын қаламгерлердің бірегейі — Мұхтар Шаханов.
Қазақ поэзиясы: жыраулардан бүгінге дейін
Тарихи сабақтастық
ХҮ ғасырдағы жаужүрек жыраулардан бастап бүгінгі поэзия әлеміне көз салсақ, қазақ халқының бүкіл ақыл-ойы, сенім-түйсігі, шаттығы мен қайғысы, жеңісі мен жеңілісі — ең алдымен ақын жүрегінде тоғысқаны байқалады. Ақындар Отанын сөзбен ғана емес, іспен де қорғаған.
Ақиқат мінбері
Қазтуған, Ақтамберді, Үмбетей, Бұқар, Махамбет секілді жырауларды атасақ, қазіргі замандағы ақиқатты ашына айтар ақындардың қатарында Мұхтар Шаханов есімі айрықша аталады.
Кештің желісі
1) Ақын өміріне кіріспе
Мұхтар Шаханов поэзиясына кезек бермес бұрын, ақынның өмір жолымен қысқаша танысу ұсынылады.
2-жүргізуші: Олай болса, сөз кезегін 5-сынып оқушыларына берейік.
2) Есімнің мәні — тағдырдың ишарасы
1-жүргізуші: Білесің бе, Сағыныш, «Мұхтар» сөзі араб тілінен аударғанда «азат», «білімді», «таңдаулы» деген мағыналарды білдіреді екен.
2-жүргізуші: Онда Мұхтар ағамыз атына заты сай азамат болып өскен десек, қателеспейміз ғой?
1-жүргізуші: Әрине, қателеспейміз. Қазақ халқы ырымшыл ғой. Заманымыздың заңғар жазушысы Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы» романы алғаш жарық көрген жылы дүниеге келген сәбиіне әкесі «Әуезовтей дана болсын» деген ырыммен Мұхтар деп ат қойған екен.
Ұсыныс: «Мені неге Мұхтар қойған?» өлеңін Өмірзақова Бибіназдың оқуында тыңдау.
3) Ән мен сөз үндестігі
Мұхтар Шаханов сөзіне жазылған әндер — поэзияның кең тынысын музыка арқылы жеткізетін бөлек әлем.
Ұсыныс: Ескендір Хасанғалиевтің «Айналайын» әні (М. Шаханов сөзі).
Орындайтындар: мектебіміздің жас мұғалімдері Индира мен Нұрдәулет.
Ұсыныс: Н. Тілендиев әніне жазылған «Әке туралы жыр».
Отырар тағдыры — рухтың сынағы
Ақынның айтуынша, бала кезінен әкесі Отырарды қорғаған ұлы бабалардың қайсар ерлігі мен Шыңғыс хан зобалаңы туралы қайта-қайта әңгімелеген. Анасының «бала әлі жас қой, түсіне қояр деймісің?» дегеніне әкесі: «Жоқ, түсінуге тиіс. Түсінбесе, өзіне қиын. Тамырын тереңге жібере алмаған дарақтың ғұмыры келте» деп жауап беретін көрінеді. Ақынның Отырар жайлы қайта-қайта жазуына осы сөздердің әсері ерекше болған.
Көрініс ұсынысы
«Жеңілген жеңімпаз хандығы — Отырар дастаны» немесе «Шыңғысханның қателігі» шығармаларынан үзінді (5-сынып оқушылары).
Оян, Қайыр бабатайым, қасіретім, қымбаттым! Сан алапат тасырдан соң, Тасыр дауыл басылған соң, Жеті жарым ғасырдан соң, Өзіңді іздеп тіл қаттым. Аман қалыпты батыр арман отқа оранған Отырардан Қашып шыққан сол баяғы баладан — Бұл күндері санатты ұрпақ тараған. Дәуірінің қанатында самғаған Сол ұрпақтан шыққан ақын — мен болам!
Алғашқы тақырыптар: туған жер, Отан, тамыр
Ақынның алғашқы өлеңдері туған жерге, Отанға арналған. Бұл туындыларда азаматтық үн мен жүрек лүпілі қатар естіледі.
Оқылым ұсыныстары
- «Төрт сәуле» (оқитын: Әлібеков Бағылан)
- «Тамырсыздық қаупінің тұжырымдамасы» (оқитын: …)
Азаматтық өлшем
Қоғам тіршілігін майданға теңесек, Мұхтар Шаханов — алдыңғы шепте, оқтың өтінде жүріп ақиқат айтқан ақын. Оның өлеңдерінде ар-ұждан — адамдықтың басты өлшемі ретінде айқын танылады.
Ұсыныс: «Ар-ұждан — адамдық өлшемі» өлеңін оқу (оқитын: …).
Аға-іні, ұстаз-шәкірт: рухани ықпал
Мұхтар Шаханов өз өміріне ерекше әсер еткен тұлғалар ретінде Төлеген Айбергенов пен Шәмші Қалдаяқовты жиі атайды. Бір топырақтың перзенттері ретінде бірге жүрген күндер көп болған: Шымкентте жүргенде Шәмші уақытын жиі ақынның үйінде өткізген. Ақынның анасы да оларды ерекше қадірлеп, «үш ұлым бар: біріншісі — Шәмші, екіншісі — Төлеген, кішісі — Мұхтар» деп жауап беретінін еске алады. Дінмұхамед Қонаев та әзілмен: «Жеңеше-ау, қазақтың үш мықтысын бір өзіңіз дүниеге әкелген екенсіз» деген екен.
Ән әлемі: Шәмші әуені, Мұхтар сөзі
Вальс королі атанған Шәмші Қалдаяқовтың әндері — өз алдына бір мектеп. Ал сол әндерге жазылған Мұхтар Шаханов өлеңдері — халық жадында сақталған нәзік сезім мен биік талғамның айғағы.
Мысалдар
«Ақ бантик», «Туған күн кешінде», «Арыс жағасында», «Қуаныш вальсі» және т.б.
Тыңдалым ұсынысы
«Туған күн кешінде» (Ш. Қалдаяқов әні, М. Шаханов сөзі). Орындайтын: …
Достық туралы ой: адамдықтың айнасы
Ақынның пайымынша, достық — шын мәнінде махаббатпен тең тұратын қасиет. Ол ерекше қабілет, ерекше талант, ерекше жанкештілік талап етеді. Сақтар дәуірінде «өмірде бір досы жоқ адамды адам деп есептемеген», өйткені досқа осалдық еткен жан басқа мәселеде де осалдық танытады деген түсінік болған.
Өлең жолдары
Достық — деген ізгіліктің алаңы, Оған куә ғасырлар мен замандар. Отанында сатып кете алады, Қиын шақта досын сатқан адамдар.
Ендеше, достық өлкесінің заңын биік ұстайық.