Бәйшешектер негізінен сәндік өсімдіктер
Көктемнің алғашқы гүлі — Бәйшешек
Бәйшешектен көктемнің келіп қалғанын білеміз: мәз боламыз, күлеміз, гүлінің жарғанын көргенде көңіл сергиді. Қараторғай келсе, ұя жасап бергіміз келеді. Ал алғашқы көрікті гүл — бәйшешекті — көргенде, табиғаттың қайта жаңарғанын анық сеземіз.
Өлең шумағы
Бәйшешектен білеміз — көктем келіп қалғанын.
Мәз боламыз, күлеміз — көрсек гүлін жарғанын.
Қараторғай келіпті — үйшік жасап берейін.
Алғашқы гүл көрікті — бәйшешекті терейін.
Ескерту: Бәйшешек сирек кездесетін өсімдік болғандықтан, табиғаттан жұлуға болмайды.
Көктем хабаршысы неге сиреді?
Қыстың қытымыр мінезі басылып, жер дүниеге жылу сыйлаған көктем есік қағады. Осындайда ойға ең алдымен бәйшешек оралады. Халық оны «көктемнің хабаршысы» дейді: жер-ана бусанып, тоңы жібіген шақта, өзге гүлдерден бұрын қылтиып шығатын да — осы өсімдік.
Табиғи себептер
- Жер ылғалының азаюы.
- Өзен-көлдердің тартылуы.
- Жауын-шашынның бұрынғыдан сиреуі.
Адам әсері
- Көктемде есепсіз жұлу, саудаға шығару.
- Табиғи өсетін аумақтардың тарылуы.
- Қорғау мен су көздерін қалпына келтіруге көңіл бөлмеу.
Бүгінде ірі қалалар маңында бәйшешекті емге іздесең де таппай қалатын жағдай көбейді. Тіпті, елді мекендер төңірегінде де сирек ұшырасады. Көп жұлынғандықтан және мекен ету ортасы өзгергендіктен, бәйшешектің біраз түрі Қазақстанның Қызыл кітабына енгізіліп, арнайы қорғауға алынған.
Негізгі ой
Бәйшешек — көктемнің белгісі ғана емес, табиғи тепе-теңдіктің нәзік көрсеткіші. Оны қорғау — өзіміздің ортақ байлығымызды қорғау.
Негізгі бөлім: ғылыми дерек және сипаттама
Күнгей Алатауының бөктерінде өсетін бәйшешектің тағдыры эколог мамандарды алаңдатып отыр: көктем шығысымен өсімдіктердің ішінде ең алдымен гүл ашып, бөктер мен қырды түрлендіретін бәйшешек жыл сайын сиреп барады. Әсіресе, Алматы қорығы мен Іле Алатауы ұлттық паркі маңында бұрын көп өскен аумақтарда азаю айқын байқалады. Сондай-ақ, оңтүстіктегі Қаратау жотасын бойлай орналасқан Жамбыл, Түркістан, Қызылорда өңірлерінде де кездеседі, бірақ қазір өте сирек.
Жүйелік орны және түр алуандығы
Бәйшешек — құртқашаштар тұқымдасына жататын көпжылдық, тамыртүйнекті өсімдік. Ғылымда Еуразия мен Жерорта теңізі жағалауларындағы шалғындықтар мен құрғақ аралас ормандарда өсетін бәйшешектің шамамен 80-ге жуық түрі белгілі.
«Көктемгі бәйшешек» атауы латын тіліндегі «primu» — «алғашқы, көктемгі» ұғымымен байланыстырылады.
Сыртқы құрылысы
- Биіктігі: шамамен 10–30 см.
- Тамыртүйнегі: ұзынша немесе шар тәрізді домалақ.
- Жапырағы: 6–9 дана, таспа тәрізді; ұзындығы 10–12 см.
- Гүлі: дара, сары немесе көкшіл; гүлсерігі қарапайым күлтежапырақшалардан тұрады.
- Жемісі: үш ұялы, көп тұқымды қауашақ.
Қорғау мәртебесі
Бәйшешектің бірқатар түрі сирек кездесетін өсімдіктер қатарына жатады. Қазақстанда гүлдің 6 түрі Қызыл кітапқа енгізілген. Табиғаттан жұлу популяцияны әлсіретіп, таралу аумағын тарылтады.
Неліктен жұлу қауіпті?
- Тұқым байлау үдерісі тоқтайды.
- Қалпына келуі ұзаққа созылады.
- Сирек түрлер жоғалу шегіне жақындайды.
Көгалдандыру және күтімі
Бәйшешек негізінен сәндік өсімдік ретінде бағаланады. Табиғи түрлері таулы беткейлерде кездескенімен, көгалдандыру мақсатында кейбір гүлпарлы және жай күлтелі сұрыптары сырттан әкелініп, жерсіндірілген.
- Адам аяғы жиі баспайтын жерге отырғызған дұрыс.
- Гүлдеп болған соң топырағын қопсытып, қоректендірген жөн.
- 4–5 жылда бір рет түбін бөліп көбейтуге болады.
Қорытынды сұрақ
Көктемнің алғашқы гүлін тек тамашалап қана қоймай, оны сақтап қалуға да үлес қосуымыз керек. Бәйшешекті қаншалықты қорғай аламыз — бұл әрқайсымыздың табиғатқа деген жауапкершілігімізге байланысты.