Мейірімді бала
Тәрбие сағаты: алғашқы ұстазға тағзым
Бұл материал — ұлы ағартушы, алғашқы халық мұғалімі Ыбырай Алтынсариннің өмірі мен шығармашылығын танытуға арналған тәрбиелік сағаттың мазмұны.
Тақырыбы
Алғашқы ұстаз, алғашқы дана бабам
Мақсаты
- Оқушыларды Ыбырай Алтынсариннің өмірі және шығармаларымен таныстыру.
- Әңгімелері арқылы имандылыққа, адамгершілікке, еңбекқорлыққа баулу.
- Ұлы тарихи тұлғаны есте сақтауға, құрметтеуге, үлгі алуға тәрбиелеу.
Көрнекілігі
Ы. Алтынсариннің портреті, өнегелі сөздері, кітаптары мен оқу құралдарына қатысты материалдар.
Жоспары
- Ы. Алтынсариннің өмірі мен шығармашылығына шолу.
- Әңгімелерінен қойылым-көріністер.
Ыбырай Алтынсарин: өмірі мен қызметі
Жүргізуші сөзі
Әр халықтың тарихында болашаққа бағыт-бағдар берген, жарық жұлдыздай жол көрсеткен тұлғалар болады. Халқымыздың тұңғыш ғалымы Шоқан Уәлихановпен, ұлы ақын Абай Құнанбаевпен қатар, аса көрнекті қоғам қайраткері — Ыбырай Алтынсарин.
Ыбырай Алтынсарин — алғашқы халық мұғалімі, қазақ даласында тұңғыш рет халықтық мектеп ұйымдастырған педагог, балаларға арнап құнды өлеңдер мен тәрбиелік әңгімелер жазған жазушы.
Өмірбаян деректері
- Ы. Алтынсарин 1841 жылғы 20 қазанда қазіргі Қостанай облысы аумағында дүниеге келген.
- Әкесі Алтынсары ерте қайтыс болып, Ыбырай атасы Балқожаның тәрбиесінде өседі.
- 1850 жылы Орынборда ашылған орыс-қазақ мектебіне қабылданып, 1857 жылы үздік бағамен тәмамдайды.
- 1859 жылы Орынборға тілмаш болып ауысып, шығыстанушы ғалым В. Григорьевпен танысып, оның кітапханасын пайдаланады.
- 1860 жылы Торғай мектебіне мұғалім болуға сұранып, қазақ мектептерінің жұмысына серпін береді.
- 1876 жылы Петербург пен Қазанға барып, орыс ағартушыларының еңбектерін зерттейді; қазақ тілінде оқу құралдарын жасауды мақсат етеді.
«Қазақ хрестоматиясы»
1876 жылдан бастап Ыбырай «Қазақ хрестоматиясын» жазуға кірісті. Бұл — ана тіліміздегі тұңғыш оқулық. Оған тәрбиелік мәні жоғары шағын әңгімелер, өлеңдер, ауыз әдебиеті үлгілері және аударма шығармалар енгізілді.
Поэзия арқылы білімге үндеу
Сауатты болсын деп қазақ халқы,
Білімге бастап беріп, жолды салды.
Тәлімді, тәрбиелі еңбегімен,
Ыбырайдан өшпестей мұра қалды.
Сәлем жолдап шәкіртке дүғай-дүғай,
Ұрандап өлеңімен келді былай.
Жас ұрпаққа жар салып жанымен де:
«Кел, балалар, оқылық!» — деді Ыбырай.
Тәрбиелік бағыты
Ы. Алтынсарин өлеңдерінде балаларды оқуға, білім алуға шақырса, әңгімелерінде еңбекті сүюге, адамгершілікке, имандылыққа, адал достыққа, тазалыққа үйретеді.
Әңгімелерден қойылымдар: тәрбиенің тірі үлгісі
Келесі бөлімде Ыбырай Алтынсариннің бірнеше әңгімесіне дайындалған көріністер ұсынылады. Мақсат — мәтіннің тәрбиелік мағынасын терең түсіну.
1-әңгіме
«Атымтай Жомарт»
2-әңгіме
«Мейірімді бала»
3-әңгіме
«Лұқпан хакім»
Көрініс 1: «Атымтай Жомарт»
Атымтай Жомарт кедей болса да, кейін еңбегімен дәулетке жеткен адам. Бұл әңгіме еңбекқорлыққа, айналаға қайырымды болуға, мұқтажға көмектесуге үйретеді.
Диалог
1-кісі: Жомарт, дәулетіңіз бола тұра, неге жарлыша отын кесіп, шөп тасып жүрсіз? Мұның мәні неде?
2-кісі: Бірде таза киім киіп, бірде ескі киіммен жүресіз. Бұны қалай түсінеміз?
Жомарт:
- Әдемі ат, асыл киім, мол дәулетті үнемі әдет етсең, көңілге жел кіреді. Сол желікпен төмендегі бейшарадан жиреніп, кем-кетікке жәрдем беруді ұмытып кетуден қорқамын.
- Бар бола тұра еңбек етсем, бұл кемшілік емес екенін кейінгілер білсін, үлгі алсын деймін.
- Күн сайын өз бейнетіммен тапқан бір-екі тиынға нан алып жесем, еңбекпен келген дәмнің тәттілігі мен сіңімділігі болады.
- Құдай берген дәулетті өзімсініп, тиісті орнына жаратпай, тек өзім тұтынсам, мал берген Иесіне күнәлі боламын деп қорқамын.
1-кісі: Иә, енді түсінікті. Еңбекпен келген ас тәтті.
2-кісі: Бейнетсіз рахат жоқ. Еңбектің түбі — береке.
Көрініс 2: «Мейірімді бала»
Ыбырай мақал-мәтелдерінде келтіретін ойдың бірі: «А, Құдайым, бала бер, бала берсең сана бер…». Бұл көріністе кішкентай қыз ақылдылығы мен тапқырлығы арқылы әкесін жазадан аман алып қалады. Әңгіме ата-ананы сыйлауға, батылдыққа, ақылдылыққа тәрбиелейді.
Диалог
Патша: Біздің елде заң бар: біреуді алдаса — қолы кесіледі. Осы заңды білесің бе?
Төре: Білем.
Патша: Ендеше, өзің істеген күнәңді мойныңмен көтересің. Еліңдегі адамды алдағаның үшін қолың кесіледі. Уәзірлер, дайынсыңдар ма?
Уәзір: Дайынбыз.
Патша: Жазаны бастауға рұқсат.
Қыз: Тоқтатыңыздаршы, Құдай үшін тоқтай тұрыңыздаршы!
Патша: Бұл кімнің қызы?
Төре: Менің қызым.
Қыз: Тақсыр, әкем жазаға лайық болғаны рас. Бірақ мына қол — бала-шағасын асырайтын қол. Бұйырыңыз: жұмысқа жарамсыз қолын кесіп, еңбек ететін қолын атама қалдырыңыз.
Патша: Қызыңның ақылдылығы мен мейірімділігінің арқасында қолыңды кеспеуге бұйырамын.
Төре: (Басын иіп) Рақмет.
Патша: «Ата көрген оқ жонар, шеше көрген тон пішер».
Төре: «Жақсы бала әкесінің есіктегі басын төрге сүйрейді, жаман бала әкесінің төрдегі басын есікке сүйрейді».
Көрініс 3: «Лұқпан хакім»
Бұл әңгімеде Лұқпан хакім тіршілік пен денсаулық үшін күреседі. Дәрілік шөптерді емге пайдалана отырып, халықты ізденіске, өз бетімен үйренуге, жақсылық жасауға, қайырымдылыққа тәрбиелейді.
Диалог
1-адам: Ауруға ем жасау — күнә. Құдай жіберген қаза-бәлеге себеп іздеу Құдайға қарсылық деп білемін.
Лұқпан: Олай болса, сол сөзіңіз жазылған сенімді кітапты әкеліңіз. Дәлелі болса, тәубе етіп, дәрігерлікті қояйық.
2-адам: Лұқпан жесірге ағадай, жетімге атадай болып талай жанның көз жасын тыйды. Егер күнә десең — кітабыңды көрсет, әйтпесе қазыға апарамыз.
3-адам: Лұқпан хакім халықтың денсаулығын ойлайды. Ол бақсы да емес, молда да емес. Айтқаның үшін жауап бересің.
Лұқпан: Уа, халқым, өтінішім бар.
1–2-адам: Айтыңыз.
Лұқпан: Бұл кісімен жеке сөйлессем деймін. Бір ауыз сөз үшін істі ушықтырмайық.
2-адам: Жөн, сөйлесе беріңіз.
Лұқпанның өнегесі
Бір істі бастамас бұрын әуелі ақылды, содан соң көзді жұмса: ақыл дұрыс десе, көз көріп, жөнін таныса — сонда тіл мен қолға ерік бер.
Құдай тағала адамға қолды — еңбек үшін, көзді — көру үшін, аяқты — жүру үшін, құлақты — есту үшін, ақылды — ойлану және жақсы-жаманды айыру үшін берді. Бір шөпті у, екінші шөпті соған дауа етіп жаратты. Бұларды танып-біліп, бұйрықты орнымен қолданбау — жауапкершілік.
Қорытынды
Бүгінгі шарада біз ұлы ағартушы, қазақ елінде мектеп ашқан алғашқы ұстаз Ыбырай Алтынсариннің өмірбаянымен таныстық. Оның ағартушылық еңбегі мен шығармаларына тоқталып, өскелең ұрпаққа қалдырған өнегелі жолын зерделедік.
Тәрбиелік түйін
- Әр істі ойланып, ақылмен жасау.
- Кішіге қамқор, үлкенге құрмет көрсету.
- Ата-ананы сыйлап, қадір тұту.
- Еңбекқорлық пен адалдықты серік ету.
Еске сақтайтын сөз
Ыбырай мұрасы — білім мен тәрбиені қатар ұстанған ұлт ағартуының үлгісі. Оның өнегесі бүгін де жас ұрпақ санасында өмір сүреді.