Батыр Баян поэмасының басты кейіпкерлері кімдер
Сабақ тақырыбы
«Батыр Баян» — батырлық баян.
Мақсаты
Поэмамен терең таныса отырып, шығармадағы Абылай, Баян, Ноян және қалмақ қызы бейнелерін ашу; кейіпкерлердің сипатын сан қырынан талдап, оларға баға беруге үйрету.
Міндеттері
- Мағжан поэмасындағы образдар жүйесіне баға беру арқылы ақынның асқақ тұлғасы мен мол шығармашылығына қызығушылық пен сүйіспеншілікті ояту.
- Сыни тұрғыдан ойлауға жетелеу, көркем шығарманың құндылығын түсінуге тәрбиелеу.
Нәтиже күтілімі
Оқушылар тарихи-әдеби контексті түсініп, кейіпкерлер әрекетін дәлелмен талдайды, идея мен тақырыпты нақтылайды, жеке көзқарасын жүйелі түрде жеткізеді.
Сабақ барысы: «Білу» бөлімі
1) Тақырып пен мақсатты анықтау
Экрандағы бейнетүсірілімді көре отырып, қай кезеңдегі тарихи оқиғаны еске түсірдіңіздер?
Бұл бейнетүсірілім мен Мағжан ақын шығармашылығының байланысы қандай деп ойлайсыздар?
Абылай ханның елдікті сақтап қалудағы жорықтарында ерекше көзге түскен ерлердің бірі — Баян батыр. Ол М. Жұмабаевтың «Батыр Баян» поэмасының басты кейіпкері.
Оқушылардың ойы тыңдалып, сабақ мақсаты бірге нақтыланады.
2) Топтық жұмыс
Әр топ берілген бағыт бойынша дерек жинап, қысқаша таныстырылым жасайды.
1-топ
Баян Қасаболатұлы (шамамен 1710/1715–1757)
Бүкіл өмірін қазақ жұртының тәуелсіздігі жолындағы күреске арнаған ержүрек батыр. Батырлығымен, тапқырлығымен Абылай ханның ерекше құрметіне бөленген. Қазақ–жоңғар шайқастарына қатысып, «Батыр Баян» атанған.
2-топ
Баян батыр — тарихта болған тұлға ма?
Батыр Баян туралы деректерді М. Жұмабаевтың «Батыр Баян» поэмасынан, жыраулар мұрасынан, сондай-ақ Шоқан Уәлиханов еңбектерінен кездестіруге болады. Тарихи деректерде ол жоңғар шапқыншылығына қарсы күресте шоқтығы биік қазақ батырларының бірі ретінде сипатталады.
3-топ
Батырлықты танытатын үзінділер мен пікірлер
Үмбетей жырау
«Қара Керей Қабанбай, Қанжығалы Бөгенбай, Сары, Баян мен Сағынбай...
Қырмап па еді жауыңды, қуантпап па еді қауымды,
Ұмыттың ба соны, Абылай».
Тәттіқара жырау
«Өзге батыр қайтса да бір қайтпайтын
Сары менен Баянды айт Уақтағы».
Ш. Уәлиханов дерегі бойынша (Абылай хан сөзі)
«Уақ Баян ақылы мен ержүректілігі жағынан барлығынан артық».
Поэма мазмұны: жоспар бойынша айту
- 1 Көрікті Көкше — Абылай мен Баян бастаған ел қорғандарының қонысы.
- 2 «Баянсыз қанатымды қалай жаям?!» — хан ордасындағы сенім мен сүйеніш.
- 3 Жорықта жаудың бір сұлуын алып қайту — шиеленістің басталуы.
- 4 Ар-ождан, намыс, сезім арасындағы тартыс.
- 5 «Өлтірдім бе інімді алаштың намысы үшін?..» — трагедиялық шешім.
- 6 Елі үшін төккен ерлер қанын жұтқан жер ұмытпайды — тарихи жады мен парыз.
Талқылау: «Менің пікірім»
Оқушылар пікірін тыңдау, ойды поэма үзінділерімен дәлелдеу, кейіпкер әрекетіне моральдық-этикалық баға беру.
Сұрақтар
- Поэманың негізгі идеясы қандай?
- Басты тақырыпты қалай түсінесің? Ойыңды үзінділермен дәлелде.
- Басты кейіпкерлер кімдер?
- Қай кейіпкер саған ерекше әсер етті? Неліктен?
- Қай оқиға саған ерекше әсер етті?
- Поэмадағы оқиғаға қатысты жеке көзқарасың қандай?
Пікірталас: «Қай кейіпкер айыпты?»
Пікірталас барысында дәлел келтіру мәдениеті, сыни ойлау және мәтінге сүйеніп тұжырым жасау дағдысы бағаланады.
Ұсынылатын айғақтар
«Атаның атын былғаған ақылсыз баланың әке омыртқасынан жаралып, ана құрсағында шырылдап тумағаны жақсы».
Қорқыт ата
«Өтелмейтін қылмыс бар, ол — Отанға опасыздық жасау. Опасызда Отан жоқ».
Бауыржан Момышұлы
«Махаббатсыз қан салқын. Махаббат — құштарлық атаулының ең құдіреттісі: ол жасты да, жүректі де, тәнді де түгел баурайды».
Вольтер
1-топтың ұстанымы: Баян айыпты
- Сұлуға деген махаббат пен айырылып қалу күйініші оны қылмысқа итермелейді.
- Ел намысын қорғау үшін міндетті түрде кісі өлтіру шарт па?
- Інісін қанға боямай-ақ елге қайтарып алудың жолы болуы мүмкін еді.
- Ашуын тежей алмайтын қызба мінез — трагедияны тереңдеткен себеп.
2-топтың ұстанымы: Ноян айыпты
- Ноян — махаббаттың жетегінде кетіп, сезімге тез берілді.
- Елден кету туралы ұсынысқа ойланбастан келісуі — жауапкершіліксіздік.
- Бұл әрекет сатқындыққа жақын: өз елінен безіну — опасыздық.
Қорытынды ой
«Батыр Баян» поэмасы — ерлік пен елдік, ар мен сезім, адалдық пен опасыздық арасындағы күрделі таңдауларды ашатын трагедиялық туынды. Пікірталас барысында әр көзқарас мәтінге сүйеніп дәлелденіп, кейіпкерлер әрекетіне көпқырлы баға беріледі.