Белең ана
Белең ана: Қазақ тарихындағы әйелдер бейнесі
Белең ана — Жошының екінші қызы. Ол Қарахандар әулетінен шыққан, Тараз бен Қашқарды билеген Арыстан ханға ұзатылады. Бұл некенің астарында Шыңғыс ханның саяси мақсаты жатқан: қалың ягма (жалайыр) елін билеген Арыстан ханды өзіне жақын тарту.
Тарихи оқиғалардың қысқаша өрімі
- Белең ана Арыстан ханға ұзатылады.
- Арыстан хан Қашқарға барғаннан кейін, қала әмірлерінің қолынан қаза табады.
- Белең ана жесір қалып, әпкесі Болған ананың қасына келеді.
Мәшһүр Жүсіп Көпеев дерегіндегі көрініс
Мәшһүр Жүсіп Көпеевтің жазбасында: «Бұрынғы заманда Түркістанда Талмас ата деген әулие болған. Бәйбішесінің аты — Болған, тоқалының аты — Белең. Кенже тоқалының аты — Ақбикеш. Болған ана Сарысудың бас жағында, Белең ана Сарысудың аяқ жағында, Ақбикеш Қаратауда қоныстанған», — деп айтылады.
Болған ана
Сарысудың бас жағы
Белең ана
Сарысудың аяқ жағы
Ақбикеш
Қаратау өңірі
Ұлытау өңіріндегі көне қала және жазба деректер
Ұлытау өңірінде, Сарысу өзенінің бойында XIII–XIV ғасырларға жататын көне қаланың қираған үйінділері сақталған. Бұл қаланың атауы жазба деректерде алғаш рет Әмір Темірдің Тоқтамысқа қарсы жорығы туралы мәліметтерде ұшырасады.
Белеңхатун атауы және Ақ Орда контексі
Жошы ұлысының Ақ Орда бөлігін билеген Орда Еженнің екінші ұлы Құлидың жары «Белеңхатун» деп аталғаны айтылады. Плано Карпинидің Моңғол империясына сапары туралы жазбаларында Шыңғыс хан ұрпақтарының бірнеше әйел алғаны, сондай-ақ олардың орданың белгілі бір бөлігіне иелік етіп, билік жүргізгені көрсетіледі.
Осы деректерге сүйене отырып, Белең ананы Ақ Орданың ең алғашқы ханы болған Орда Еженнің келіні ретінде қарастыратын мәлімет те бар.
Ескерткіштің ауқымы және зерттеу қажеттілігі
Қираған қаланың үйінділері кең аумақты алып жатыр. Оның көлеміне қарап, бұл өңірде бір кездері ірі, дамыған қала болғанын аңғаруға болады. Белең анаға қатысты нысандар мен деректер алдағы уақытта жан-жақты зерттеуді қажет етеді: бұл — тарихи маңызы жоғары, күрделі ескерткіштердің бірі.