Ауылды аштықтан құтқарып асырап отырған осы өсімдік қой шырақтарым
Атырау облысы • Индер ауданы • Елтай ауылы
М. Сиранов атындағы орта мектеп мұғалімдері Фарида Темірболатова және Айдана Нұржанова ұсынған сахналық қойылым.
Елді асыраған – Құмаршық
Бұл материалдың өзегі – құмаршық өсімдігінің табиғаттағы орны мен тұрмыстағы пайдасын таныту. Әсіресе Ұлы Отан соғысы жылдарында құмаршықтан ұн тартылып, нан пісірілгені, май алынғаны, әрі оның тағамдық және малазықтық маңызы зор болғаны түсіндіріледі.
Көрнекіліктер мен формат
- Көрнекіліктер
- Интербелсенді тақтадағы ауыл көрінісі және қосымша материалдар.
- Түрі
- Сахналық қойылым (соғыс жылдарындағы ауыл өмірі).
Қойылым желісі: соғыс кезіндегі ауыл
Оқиға соғыс жылдарында өтеді: азаматтар майданға аттанып, ауылда қарттар мен балалар, келін-кепшік қалады. Әр үй тылдағы жұмысты үйлестіріп, майданға қажет дүниені әзірлеуге кіріседі.
Шал
«Ей, кемпір, балаларды шақыр. Бәріміз күнделікті жұмысымызды бастайық. Майдандағы жұрттың жағдайы оңай емес. Кеше ауыл басқармасы біздің үйге 50 пар шұлық пен қолғап тоқуды тапсырды. Уақытында бітіріп, майданға жіберуіміз керек».
Кемпір
«Милена, тезірек жүн түт. Ал Шырай мен Аружан, екеуің бес инемен нәски тоқыңдар. Айгерім мен Гүлбаршын, сендер қолғап тоқып беріңдер. Мен жіп иірейін».
Келін
«Ене, бүгінгі кешкі асқа не дайындайын? Үйде азық аз. Шынболат екеуміз сауып әкелген қойдың сүті мен ірімшігі бар, бірақ оларды да майданға жіберуге дайындап қойдық».
Кемпір
«Ана бұрыштағы кішкентай дорбада құмаршық бар. Содан нан пісіріп көрші».
Шал
«Кемпір, құмаршық та таусылып қалған шығар. Данияр балам екеуміз Досай құмына барып, құмаршық қағып келейік. Екі түйемен жүріп кетеміз».
Құмаршық деген не?
Алпамыс
«Ата, әже, құмаршық деген не?»
Кемпір
«Гүлбаршын, құмаршық туралы өздерің айтып беріңдерші. Дайындауға Алтынгүл екеуің бардыңдар ғой».
Қысқаша сипаттама
Құмаршық — қосжарнақтылар класына, алаботалар тұқымдасына, құмаршық туысына жататын бір жылдық шөптесін өсімдік. Биіктігі шамамен 20–100 см. Сабағы түп жағынан тармақталып өседі. Жапырағы қандауыр пішінді, тікенекті. Тамыз–қазан айларында гүлдеп, жеміс береді.
Жемісі
Түксіз, үлпілдек, қанатты дәнек (шамамен 3,5–5,5 мм).
Тұқымы
Жұмыртқа тәрізді, алқызыл түсті.
Қай жерде өседі?
Құмаршық Батыс Қазақстан өңірінде, соның ішінде Атырау мен Маңғыстау облыстарында, сондай-ақ Оңтүстік Қазақстан аймағындағы Мойынқұмның еспе құмды алқаптарында өседі. Қаратөбе, Жаңақала, Ақжайық, Бөкей Ордасы аудандарында жиі кездеседі.
Неге маңызды болды?
- Мал азығы: сүрлемге салынып, шаруашылыққа пайдаланылды.
- Тағам: тұқымынан ұн жасап, нан пісірді, ботқа қайнатты.
- Май: тұқымынан алынған май сапасы жағынан күнбағыс майынан кем түспеген.
- Экология: құм көшкінін тоқтату үшін егіліп, топырақты бекітуге сеп болды.
Естелік пен тілек
Шал
«Ауылды аштықтан құтқарып, асырап отырған осы өсімдік қой, шырақтарым».
Кемпір
«Күз түсе құмаршық қағуға айлап кететінбіз. Жинағанымызды екі қапқа бөліп, үнемдеп жейтінбіз. Ерінбей еңбек етіп, қиындықты бірге жеңетін едік».
«Соғыс тезірек аяқталып, елге тыныштық орнаса екен».
Қойылымның түйіні — елдік пен еңбектің қадірі: табиғат берген мүмкіндік пен адамның табандылығы ұштасқанда, ең қиын кезеңнің өзі еңсеріледі.
Қысқаша қорытынды
Құмаршық — құмды өңірлерде өсетін, тұрмыста жан-жақты қолданылған өсімдік. Соғыс жылдарында ол ауылды азықпен де, малға жем-шөппен де қамтамасыз етіп, жұрттың үмітін үздірмеген табиғи қор болған.