Шыңғырлауды көргенде
Асанқайғының Жерұйықты іздеуі: Қазақ жерінің қасиеті қандай?
Асанқайғы — ел аузындағы аңызға айналған ойшыл, жұртына жайлы қоныс іздеген дана. Ол желмаяға мініп, кең даланы аралап, әр өңірдің табиғатына, малы мен ырысына, суы мен тұзына қарап баға берген. Төмендегі сөздер — Сарыарқа мен қазақ даласының әр түкпіріне айтылған сын мен сүйсінудің ізі.
Сарыарқаға айтылған бағалар
Асанқайғы Сарыарқаны кезіп жүріп, жердің құнарын, судың нәрін, малға жайлылығын бір ауыз сөзбен түйіндеп отырған.
Ертіс
Ұзын аққан Ертісті көргенде: «Мына шіркіннің баласы “тойдым” деп қарап отырмас, “қарыным ашты” деп жылап отырмас. Сиырдың мүйізі, доңыздың құлағы шығып тұрған жер екен», — депті.
Түндік (Үшқара)
Түндікті өзенін көргенде: «Он екі қазылық ой түндік, маңырап жатқан қой түндік. Қойдың құлағы тұтам шығып тұрған жер екен», — деп, тастап кетуге қимай артына үш рет қараған екен. Содан таудың аты Үшқара атанған деседі.
Қызылтау
Қызылтауға келгенде: «Тау-тасы кеш болғанда қой болып, ыңыранып жатады екен. Тоқты қысыр қалмайтын жер екен», — депті.
Баянауыл және Ащы
Баянауыл тауын көргенде: «Ат ерін алмайтын жер екен. Бауырында тұзы бар екен — тұзы ауыр екен: бір түн түнеймін деген адам бір жұма тоқтап қалады екен. Тұзы жібермейді екен», — депті.
Ащы бойына келгенде: «А, Баянауыл! Сенің қоныс болып тұрғаның мынау — Ащының арқасы екен. Мал көктемде бір жұма ащылайды, күзге таман бір жұма ащылайды. Соның өзі бір жылға татығандай екен», — деген екен.
Шідерті
Шідерті өзенін көргенде: «Топырағы асыл екен. Алты ай мінгенде арықтаған ат бір айда майға бітетін жер екен. Бос жылқы шідерлеп қойғандай тоқтайтын — жылқының қонысы екен», — депті.
Өлеңті
Өлеңті өзеніне келгенде үн қатпай өте беріпті. «Неге үндемейсіз?» — дегенде, сәл тұрып: «Өлеңтінің суы — май, Шідертінің шөбі — май» — деп жүре берген екен.
Сіленті мен Жалаңаш тұзы
Сілентіден өтіп, Жалаңаштың тұзына барғанда: «Аттың төбесіндей Жалаңаш, сені алдыма өңгерейін бе, артыма бөктерейін бе — қай жарама тартайын? Айналаң аз, одан басқа мінің жоқ, табылмайтын жер екенсің», — депті.
Есіл
Есіл өзенін көргенде: «Жары мен суы тең, жарлысы мен байы тең болатын жер екен», — депті.
Нұра
Нұраның бойын көргенде: «Алты күнде ат семіртіп мінетін жер екен», — депті.
Торғай
Торғай өзенін көргенде: «Ағар суы бал татыған, ақ шабағы май татыған жер екен», — депті.
Терісаққан
Терісаққан өзенін көргенде: «Сарыарқаның тұздығы екен», — депті.
Жетіқоңыр
Жетіқоңырды көргенде: «Сарыарқаның маусымы екен», — депті.
Оңтүстікке ойысқан сапар: Сыр бойы мен Келес
Кеңістікті түгел шолған Асанқайғы үшін құтты қоныс — жаз жайлау, қыс қыстауы тең үйлескен мекен.
Сырдария бойы
Ұзын аққан Сыр бойын көргенде: «Басы байтақ, аяғы тайпақ қоныс екен. Қаратауды жайласам, Сырдың бойын қыстасам — қоныс болуға сонда ғана дұрыс екен», — депті.
Сулы Келес, Нұрлы Келес
Сулы Келес пен Нұрлы Келесті көргенде: «Мөңіреуін, сиыр болып мөңіреуін. Сиыр тұқымы үзілмейтін жер екен», — депті.
Жердің ғана емес, жұрттың да сыны
Асанқайғы қонысты ғана емес, елдің тіршілігін, тұрмысын да байқап, мінезін де, мүкіндігін де айтып отырған.
Жиделібайсын
Жиделібайсынға қызығып: «Ай, Жиделібайсын, артыма бөктеріп кетер едім, әттең атым көтере алмайды-ау!» — депті.
Яссы (Түркістан)
Яссы қаласын (қазіргі Түркістан) және ондағы қожа-молдаларды көргенде: «Ай, қарыс жері — бір арық, жер сорлысы мұнда екен. Әйелі семіз, ері арық — жұрт сорлысы мұнда екен», — депті.
Шыңғырлау
Шыңғырлауды көргенде: «Ай, Шыңғырлау, жылқы өзі өскен жоқ — Шыңғырлау, сен өсірдің!» — деп үш айналыпты. Сосын суына қолын малып отырып: «Шыңғырлау, өкпелер, аттың ерін ал, қонайық; ат суарып, аунап-қунап кетейік», — деген екен.
Жанарыстан
«Ай, Жанарыстан, жырымдай суға бола шетте қалдың-ау, есіл ерім-ай», — деп бір төбеге келіп, жылап тұрған екен.
Түйін
Асанқайғы бүкіл Алты Алаштың жер-суын, қонысын аралап, жұртына жайлы жағдай жасауды өмірлік мұрат еткен деседі. Жүрген жерінде жақсы қонысқа да, жаман қонысқа да тоқтам айтып, табиғаттың тілін малдың күйімен, судың нәрімен өлшеп отырған.
Аңыз дерегі бойынша, Асанқайғы Бекарыс тұқымынан, Орта жүзден тарайды. Қайтыс болған жері — Ұлытаудың басы болуы мүмкін.