Қоғамға қауіпті салдардың зардаптың түсінігі
Қылмыстық салдар: ұғымы және қылмыс құрамындағы орны
Қылмыстық заң қылмыс құрамын екі түрлі тәсілмен байланыстыра алады: белгілі бір әрекетті (әрекетсіздікті) тікелей жасау фактісімен немесе сол әрекеттің нәтижесінде белгілі бір қылмыстық салдардың туындауымен.
Қылмыстық салдар — тұлғаның әрекеті (әрекетсіздігі) салдарынан қоршаған ортада пайда болған және қылмыс құрамының объективтік белгілеріне жататын өзгерістер.
Әрбір қылмыстық әрекет (әрекетсіздік) қылмыстық заңмен қорғалатын жеке адамның, қоғамның немесе мемлекеттің мүдделеріне қол сұғады. Алайда бұл мүдделерге келтірілген зиянды әрдайым материалдық деп түсінуге болмайды: ол заттар әлеміне емес, адамдар арасындағы қоғамдық қатынастарға қатысты.
Зиянды дұрыс ажырату
Қылмыс құрамын талдауда объектіге келтірілген залалды және қол сұғушылық затына келген зиянды салдарды (зардапты) қатаң ажырата білу қажет. Өйткені тиісті мүдделер дәл осы байланыстар арқылы қалыптасады.
Нормадағы көрінісі
- Объектіге келтірілген залал қылмыстық құқық нормасында қылмыс құрамының белгісі ретінде әдетте көрсетілмейді.
- Әрбір қылмыс құрамы залалдың мөлшерін емес, негізінен объектінің сипаттамасын береді.
- Ал қол сұғушылық затына келтірілген зиян көбіне диспозицияда объективтік жақтың міндетті белгісі ретінде көрсетіледі.
Қол сұғушылық затына келетін зиян әртүрлі нысанда көрінуі мүмкін: материалдық залал (бөтен мүлікті ұрлау, жою, бүлдіру және т.б.), денеге не денсаулыққа зақым келтіру.
Материалдық залал әрдайым мүлікті жоюмен немесе бүлдірумен байланысты бола бермейді. Мысалы, ұрлау материалдық залал келтіреді, бірақ ол мүлікті жоюды да, бүлдіруді де міндетті түрде қамтымайды.
Зиян материалдық емес сипатта да болуы мүмкін: азаматтардың мүліктік емес (субъективтік-саяси, еңбек және өзге де) құқықтарын бұзу немесе заңды тұлғалардың қалыпты қызметін бұзу.
Салдарды сипаттаудың заңнамалық тәсілдері
Заң шығарушы зиянды салдарды сипаттаудың әртүрлі техникалық тәсілдерін қолданады. Қасақана қылмыстардың едәуір бөлігінде құрамның аяқталуы үшін белгілі бір салдардың туындауы қажет екені тікелей көрсетіледі (мысалы, қасақана өлтіру, ұрлау және т.б.).
Егер заңда көзделген салдар болмаса, мұндай жағдайда, әдетте, тек қылмыс жасауға оқталу туралы сөз болады.
Кейбір жағдайларда қылмыс құрамы ауыр зардап туындағаннан кейін ғана қалыптасады (мысалы, орманды ластау, зақымдау немесе жою — ҚК-тің 292-бабы).
Жекелеген құрамдарда ауыр зардаптың болуы әрекеттің қоғамға қауіптілік деңгейін арттырып, соған сәйкес саралауға әсер етеді (мысалы, заңсыз аборт жасау — ҚК-тің 117-бабы).
Себепті байланыс және оның қылмыстық құқықтағы мәні
Материалдық деп аталатын қылмыстарды жасағанда адамның әрекеті (әрекетсіздігі) мен келген зиянды салдар арасында себепті байланыстың бар-жоғы туралы мәселе туындайды.
Қазіргі қылмыстық құқық мына қағидатты ұстанады: зиянды салдар адамның іс-әрекетімен (әрекетсіздігімен) себепті байланыста болғанда ғана ол адамға айып ретінде таңылуы мүмкін.
Себепті байланыс мәселесі қылмыстық құқық теориясындағы ең күрделі әрі даулы тақырыптардың бірі. Бірқатар зерттеушілер оны табиғат құбылыстары мен қоғамдық өмірдегі бізден тыс, объективті байланыстар туралы философиялық категориялар негізінде түсіндіреді.
Жалпы алғанда, субъектінің әрекеті (әрекетсіздігі) мен одан туындаған салдар арасында себепті байланыс болуы мүмкін екені күмән тудырмайды. Алайда нақты бір жағдайларда мінез-құлық пен зардап арасындағы себептілікті айқындау қиын болғанда, көптеген объективті байланыстардың ішінен дәл себепті байланысты бөліп алып, мұқият талдау қажет.
Қажетті және кездейсоқ
Объективтік шындық құбылыстары арасындағы қажетті және кездейсоқ себепті байланыстарды ажырату маңызды. Себепті байланыс адамның әрекетінің қажетті зардаптарына қатысты ғана танылады.
Қылмыстық-құқықтық маңызы
Нақты жағдайда сол әрекет жасалғанда туындауы заңды әрі болжамды зардаптар ғана есепке алынады. Ал кездейсоқ зардаптардың қылмыстық құқық үшін құндылығы жоқ.
Уақыттық кезектілік
Себепті байланыс әрекет зардаптан бұрын болып, ал зардап әрекеттен кейін туындағанда ғана мүмкін. Әйтпесе зардап әрекеттің кездейсоқ нәтижесі ретінде бағалануы ықтимал.
Мысал: жәбірленушінің ерекше қасиеттері және себептілік
Себепті байланыс кейде жәбірленушінің немесе қол сұғушылық затының ерекше қасиеттеріне, не әрекеттің дамуы мен жағдайдың ерекшеліктеріне байланысты күрделене түседі. Мысалы, істің мынадай жағдайы:
Бес жасар қызының артынан таяқ алып қуып келе жатқан он үш жасар К-ні көрген С. оны бірнеше рет басынан ұрады. Кейін К. кешке дейін сиыр бағады, бірақ жағдайы кенет нашарлап, төрт күннен кейін қайтыс болады. Сараптама ұру салдарынан бас сүйек тігісінің ажырап, құлақ тұсындағы бұрыннан бар ісіктің қайта қозып, ми қабаттарына тарағанын және өлімге соның себеп болғанын анықтайды.
Бұл жағдайда жәбірленушінің денсаулығындағы ерекшелік ескерілсе де, өлімге әкелген қоздырушы фактор ретінде соққының рөлі байқалады. Демек, К-нің өлімі С.-нің әрекетімен себепті байланыста деп бағалануы мүмкін.
Дегенмен С. қылмыстық жауаптылыққа тартылмауы мүмкін, өйткені бұл жерде қылмыстың субъективтік жағы (өлтіру ниеті) жоқ және әрекет абайсыз сипатта болған.
Егер зиянды салдар әрекеттің заңды жалғасы болып табылмаса, онда ол әрекеттің кездейсоқ зардабы ретінде қаралады. Мысалы, адамға жеңіл дене жарақаты салынып, жәбірленуші емделу барысында қанға тараған инфекциядан қайтыс болса, бұл жағдайда әрекет пен ауыр зардап арасында ішкі қажетті байланыс болмай, тек сыртқы және кездейсоқ жағдайлардың тоғысуы орын алуы ықтимал.
Зиянды зардап тек әрекеттен ғана емес, әрекетсіздіктен де туындауы мүмкін. Адам белгілі бір міндетті орындауға тиіс бола тұра, оны орындамауы салдарға әкелсе, әрекетсіздік пен салдар арасында қажетті байланыс қалыптасады. Сондықтан әрекетсіздік арқылы материалдық қылмыс туралы сөз адам белсенді әрекет жасауға міндетті болған жағдайларда ғана қозғалады.
Шетел теориясындағы себептілік тұжырымдамалары
Conditio sine qua non
Бұл тұжырымдамаға сәйкес, адамның әрекеті салдардың туындауы үшін қажетті шарттардың бірі болса (яғни онсыз салдар болмайтын болса) ғана, ол әрекет салдардың себебі деп танылады. Мұнда оқиғаның алдындағы жағдайлар тең дәрежеде қарастырылып, себеп-салдар байланысындағы ішкі заңдылыққа жеткілікті мән берілмеуі мүмкін.
Кемшілігі — құқық қолдану органдарына қылмыстың өте кеш туындаған зардаптары үшін де жауаптылықты негіздеп беретіндей мүмкіндік беруі ықтимал.
Барабар себептілік
Бұл көзқарас бойынша салдардың себебі ретінде нақты жағдайлардың кез келгені емес, жалпы алғанда сол салдарды әдетте туындататын, өзіне барабар әрекеттер танылады. Салдар белгілі бір әрекетке ғана тән әрі соған сәйкес болғанда себептілік анықталады.
Осы тұрғыдан қарағанда, жоғарыдағы мысалда К-нің өліміне әкелген нәтиже жәбірленушінің ерекше медициналық жағдайына байланысты болғандықтан, әрекет пен салдар арасында себепті байланысты мойындамау қажет деген қорытынды жасалуы мүмкін.