Қазақша рефераттар

Баланың өтірік айту себептері және оның алдын алу

Балалардың өтірік айтуы жиі кездеседі. Кейде оны «балалық қой» деп жеңіл қабылдаймыз, тіпті қызық көретін кездер де болады. Бірақ өтіріктің себебі, түрлері, зардабы және алдын алу жолдары бар екенін ескеру маңызды.

Баланың өтірік айтуының негізгі түрлері

Психологтар бастауыш сынып оқушыларының өтірік айтуын екі бағытқа бөледі:

  • Себептен құтылу үшін (амалсыздықтан) өтірік айту — көбіне балабақша жасында және бастауыштың төменгі сыныптарында кездеседі.

  • Мақсатты түрде (әдейі) өтірік айту — саналы түрде пайда көздеп, белгілі бір нәтижеге жету үшін айтылатын өтірік.

Амалсыз өтірік мақсатты өтірікке қарағанда жеңілірек көрінуі мүмкін. Дегенмен ол әдетке айналса, салдары ауырлайтынын ұмытпаған жөн.

Өтірік айтудың себептері

Зерттеулерге сүйенсек, төрт жасқа дейінгі балалар үшін басты өлшем — ата-анасының көңілінен шығу. «Ата-анам риза болса — жақсы, разы болмаса — жаман» деген қарапайым өлшем 1–2-сынып жасында да жиі байқалады. Бұл кезеңде бала дұрыс пен бұрысты көбіне сын есту және мақтау алу арқылы ажыратады. Сондықтан ата-ананың қабағына қарап, өзіне «қауіпсіз» көрінген жауапты таңдауы мүмкін.

1) Жазадан қорқу

Кейбір ата-аналар қателік жасаған баланы ұрып-соғып немесе қатты ұрысып «тәртіпке салғысы» келеді. Егер бұл тәсіл жиі қайталанса және шектен шықса, балада мазасыздық күшейіп, келесі жолы жазадан құтылудың тәсілі ретінде өтірік айтуға бейімделеді.

2) Ойын мен қозғалыс қажеттілігін шектеу

«Сабағыңа кедергі болады» деп баланы ойыннан тым көп шектеу де кері әсер беруі мүмкін. Ойын — баланың табиғи дамуына қажет. Қалыпты ойынға мүмкіндік берілмесе, бала өз қажеттілігін өтірік арқылы «заңдастырып», жасырын ойнауға көшеді.

3) Ақшаны толық шектеу және оның күтпеген салдары

Кей ата-аналар ысырапшыл болмауын ойлап, балаға ұсақ ақша ұстатпайды. Алайда бұл кейде кері нәтиже береді: бала қатарласының тәтті алғанын көріп, өзі де қалайды да, өтірік айтып ақша сұрауы мүмкін. Тіпті «мектеп ақша жинап жатыр» деген сылтауға баруы ықтимал. Ең қауіптісі — ақша табудың қате жолдарын (ұрлау, алдап алу) «шешім» деп қабылдап үйренуі.

4) Ересектердің үлгісі: баланың көзінше өтірік айту

Ата-ана өздері байқамай баланың алдында өтірік айтуы мүмкін: уәдені уақытында орындамау, «қазір келем» деп алдап кету, немесе «мына дәрі ащы емес» деу сияқты. Бала мұны қалыпты мінез-құлық ретінде қабылдап, қайталайды.

Өтіріктің алдын алу жолдары

Кейбір ата-ана баланың өтірігін маңызды мәселе емес деп елемейді; ал енді бірі оны өте жаман қасиет санап, тым қатаң тыйым салуға тырысады. Екі тәсіл де тиімді бола бермейді. Ең дұрысы — өтіріктің себебін дұрыс түсініп, ата-ана мен мұғалім бірлесе отырып, оны біртіндеп жою.

Балаға шындықты қауіпсіз айтуға мүмкіндік беру

Бала өз сезімі мен көргенін — жақсысы болсын, жаманы болсын — ашық айта алатындай орта қажет. «Айтса жазаланады» деген ой орнықса, өтірік қорғанысқа айналады.

Ата-ананың өз сөзіне жауапкершілігі

Ата-ана баланың алдында өтіріктен сақ болуы керек. «Укол ауыртпайды», «дәрі ащы емес» деу — қысқа мерзімде жұбатқандай көрінгенімен, сенімге сызат түсіреді. Қандай жағдай болса да, шындықты жасына сай, анық әрі жұмсақ жеткізу қажет.

Бұл — аса маңызды қағида.

Өтірікті «ауызға салып беруден» сақтану

Кейде ересектер өздері байқамай баланың өтірік айтуына жағдай жасап қояды. Мысалы, бала таңертең ұйқысын аша алмай жатқанда:

  • «Не болды, ішің ауырып тұр ма?»

  • «Басың ауырып тұр ма?»

Мұндай сұрақтар баланы «иә» деуге жетелейді де, кейін әдетке айналуы мүмкін. Дәл сол сияқты төбелесіп жылап келсе, бірден «өзіңе тиісті ме?» деп жақтап сөйлеу де жағдайды бұрмалауға итермелеуі ықтимал.

Мадақ пен жазаның үйлесімі

Көп бала қателігін мойындаса жазаланатынын сезгенде, өтірік арқылы «шығудың жолын» іздейді. Сондықтан дұрыс әрекетке — мадақ, қателікке — әділ әрі мөлшерлі жауап қажет. Ең маңыздысы: баланы қорқытып емес, түсіндіріп, жауапкершілікке үйрету.

Қорытынды

Балада өтірік айту байқалса, ата-ана мен ұстаз мәселені нақты талдап, үйлесімді тәрбие тәсілдерін қолдануы керек. Артық кінәлау мен ауыр сыннан гөрі, баланың өз әрекетін түсініп, мойындауына көмектесетін әдістер тиімді. Мақсат — баланы шыншыл, жауапты азамат болып жетілуге бағыттау.

Егер салғырт қарасаңыз: бүгін сізді бала болып алдаған адам, ертең сізді азамат болып алдауы мүмкін. Өзгені алдай жүріп, өзі де торға түсуі ықтимал.