Қазақша рефераттар

Төте жазу

Пән

Қазақ тілі мен әдебиеті

Оқу тобы

ПМТ – 03

Өткізілетін күні, орны

Көрсетілмеген

Төте жазу. Қазақтың тұңғыш әліпбиі

Бұл материал сабақ жоспары негізінде құрылып, Ахмет Байтұрсынұлы негізін қалаған төте жазу жүйесінің ерекшеліктерін, тарихи маңызын және оны меңгертуге бағытталған қадамдарды жинақы түрде ұсынады.

Сабақтың мақсаттары

Білімділік

Ұлттық тіл тарихының қалыптасу жолымен танысу және ұлы реформатор ғалым А. Байтұрсынұлы негізін қалаған төте жазу жүйесінің ерекшеліктерін меңгеріп, оның тарихи маңызын ұғыну.

Дамытушылық

Ой-пікірді еркін әрі жүйелі жеткізуге үйрету; тіл байлығын арттыру және сауатты жазу дағдысын дамыту.

Тәрбиелік

«Мәңгілік Ел» идеясының құндылықтарын ұғынуға баулу.

Негізгі дереккөздер мен ресурстар

  • Дәріс материалы
  • А. Байтұрсынұлының әліпбиі
  • Тақырыпқа қатысты плакаттар
  • Үлестірмелі парақшалар

Оқыту әдіс-тәсілдері

Блум таксономиясы Сұрақ-жауап Жұппен жұмыс

Сабақтың барысы (Блум таксономиясы бойынша)

І. Ұйымдастыру кезеңі

  • Сәлемдесу
  • Түгендеу
  • Білім алушылардың назарын сабаққа аудару

Сабақ Блум таксономиясы бойынша өткізіледі: тақырып сатыланып зерттеліп, бірізді меңгеріледі. Осы арқылы оқу мақсатына жүйелі түрде қол жеткізіледі.

1-саты: Білу

Өткенді еске түсіру

Мақсаты: «Ескі қазақ жазуы» туралы өткен тақырыпты еске түсіру.

Оқытушының іс-әрекеті

Өткен тақырып бойынша сұрақтар қойып, білім алушыларды жаңа тақырыпқа бағыттайды және жауаптарды бақылайды.

Білім алушының іс-әрекеті

Еске түсіреді, сұрақтарға жауап береді.

Сұрақтар

  • Қазақ ру-тайпаларының ең көне жазуы қалай аталады және ол қай кезеңге тиесілі?
  • Руна жазуы туралы не білеміз?
  • Көне түркі жазуын ғалымдар қалай жіктейді?
  • Қазақ әліпбиі ХХ ғасырда қалай өзгерді?

Нәтиже: білім алушылар өткен білімін еске түсіріп, жаңа тақырыпқа логикалық көпір жасайды.

2-саты: Түсіну

Жаңа мазмұн

Мақсаты: А. Байтұрсынұлы негізін қалаған төте жазу жүйесінің ерекшеліктерімен танысу.

Негізгі түсіндірме

Қазақ жазуы өз тарихында бес түрлі әліпбиді қолданған:

  1. Көне түркі әліпбиі (V–VIII ғғ.) — Орхон, Енисей, Талас өзендері бойынан және Есік қаласы маңынан табылған ескерткіштер тілі.
  2. Ескі араб жазуы (VIII–ХХ ғғ.).
  3. Араб графикасына негізделген реформаланған қазақ жазуы (1912–1929 жж.).
  4. Латын әліпбиі (1929–1940 жж.).
  5. Орыс әліпбиі (кириллица) (1940 жылдан бүгінге дейін).

Қазақстанда араб жазуы ислам діні арқылы шамамен VII–IX ғасырлар аралығында тарады. Әл‑Фараби, Қожа Ахмет Ясауи, С. Бақырғани сияқты ғұламалардың еңбектері сол дәуірлерде арабша оқытатын медреселер болғанын да аңғартады.

«Қадым» деп аталған ескі араб жазуы қазақ тілінің дыбыстық жүйесін толық жеткізе алмады. Осы қиындықтарды шешудің жолын Ахмет Байтұрсынұлы табып, араб графикасын қазақ тілінің табиғатына бейімдеп реформалады.

А. Байтұрсынұлының араб графикасына негізделген төте жазуы 1912 жылдан бастап белгілі болып, 1914, 1925, 1926 жылдары әртүрлі басылымдар арқылы кең тарады. Қазіргі әліпбидегі 42 әріптің қызметін ол жасаған жүйеде 16 әріп пен дәйекше атқарған.

Ғалым араб жазуындағы 24 әріптің ішінен 16 таңбаны дайын күйінде алып, 8 таңбаны өзі қосқан. Сонымен қатар араб жазуынан алынған кейбір таңбалар Байтұрсынұлы әліпбиінде басқа дыбыстарды белгілеу үшін қолданылған.

Білім алушының іс-әрекеті

Мұқият тыңдайды, «түртіп алу» тәсілін қолданып, негізгі мәліметтерді дәптерге жазады.

Нәтиже

Танымдық белсенділік артады; төте жазудың тарихи негізі мен логикасы түсінікті болады.

Араб графикасына негізделген жазудың ерекшеліктері

  • Төте жазу оңнан солға қарай жазылады.
  • Араб әріптері 2 немесе 4 түрлі көріністе жазылады: жеке, сөз басында, сөз ортасында, сөз соңында.
  • Кейбір әріптер оң жақтағы әріппен қосылып жазылып, сол жақтағы әріппен қосылмай бөлек жазылады; қалғандары екі жағымен де қосылып жазылады.

3-саты: Қолдану

Тәжірибе

Мақсаты: А. Байтұрсынұлы реформалаған қазақ әліпбиінің әріптерін жазу арқылы төте жазумен жақын танысу.

Оқытушының іс-әрекеті

Білім алушылардың назарын тақтадағы және алдарындағы әліпбиге аударып, әріптердің жазылуы мен ретін көрсетеді; дәптерге жаздырады. Әріптерді қосып, 1–2 буынды сөздерді жазып үлгі етеді.

нан ән ар пана ит риза

Білім алушының іс-әрекеті

Теориялық түсіндірмені практикада қолданады: әріптерді жазады, біріктіреді, сөз құрастырады.

Нәтиже: төте жазудағы әріптің әртүрлі көріністерін ажырата алады.

4-саты: Талдау

Жұптық жұмыс

Мақсаты: тақырып бойынша жұптық тапсырмалар орындау арқылы білімді тереңдету.

1-қатарға тапсырмалар

  • Өз есімдеріңізді араб әріптерімен жазыңыздар.
  • Берілген араб әріптерінен сөздер құрастырып жазыңыздар.

2-қатарға тапсырмалар

  • Жаныңыздағы студенттің есімін араб әріптерімен жазыңыз.
  • Берілген сөздердегі қателерді табыңыздар.

Нәтиже: білім алушылар алған білімін өз бетінше қолдана алады.

5-саты: Жинақтау

Бекіту

Мақсаты: алынған білімді жинақтап, бекіту.

Қорапша сұрақтары

  1. Қазақ жазуы өз тарихында неше әліпбиді басынан өткерген?
  2. Көне түркі жазуы қай уақыт аралығында қолданылды?
  3. Ескі араб жазуы қалай аталған?
  4. 1929–1940 жж. аралығында қолданылған әліпби қайсы?
  5. А. Байтұрсынұлы ескі араб жазуын неліктен реформалады?
  6. Төте жазудың қандай ерекшеліктері бар?
  7. Төте жазу қай жылдан бастап қолданылды?
  8. Араб графикасына негізделген қазақ әліпбиі неше таңбадан тұрды?
  9. Қазақ ру-тайпаларының ең көне жазуы қалай аталады және ол қай кезеңге тиесілі?
  10. Руна жазуы туралы не білесіз?

Шығармашылық тапсырма: синквейн

Жаңа тақырып бойынша синквейн құрастырыңыз: Кім/Не?, Қандай?, Қашан?, Қалай?, Не істеді?

Нәтиже: білім алушылар меңгергенін ортаға салып, пікір білдіреді және білімін тиянақтайды.

6-саты: Бағалау

Қорытынды

Оқытушының іс-әрекеті

Сабақ барысында орындалған жұмыстарды қорытындылап, меңгеру деңгейі бойынша бағалайды.

Нәтиже

Тұңғыш қазақ әліпбиі туралы білім қалыптасады.

7-саты: Үй тапсырмасы және кері байланыс

Жалғастыру

Мақсаты: жаңа тақырыпты қайталау және білімді әрі қарай дамыту.

Тапсырмалар

  • Берілген сөйлемдерді араб әріптерімен жазу.
  • Араб графикасы негізінде қазақ әліпбиін құрастырған Ахмет Байтұрсынұлының тіл білімі саласындағы өзге де еңбектері туралы мәлімет дайындау.

Оқытушының іс-әрекеті: тапсырмаларды орындау жолын түсіндіреді.

Нәтиже: зейін, таным және оқу-тәжірибелік дағдылар нығаяды.