Балқаштың экологиялық ахуалы
Балқаш көлі: өзгеріп жатқан экожүйе және оны сақтаудың маңызы
Балқаш көлі — Қазақстандағы ең ірі экожүйелердің бірі. Ол Балқаш–Алакөл ойысында орналасқан. Көлдің ұзындығы — 605 км, ені — 9–74 км аралығында, ең терең жері — 26 м. Көлемі туралы дереккөздерде әртүрлі мәлімет кездеседі, алайда бір нәрсе анық: 1970-жылдардағы табиғи қалпы бүгінгі жағдайымен салыстырғанда едәуір өзгерген.
Негізгі өзендер
Іле, Қаратал, Ақсу және Лепсі өзендері Балқашқа құяды.
Климат ерекшелігі
Шөлейт және шөл белдеулерінде орналасуына байланысты климаты шұғыл континентті, булануы жоғары.
Неліктен көлдің жағдайы нашарлады?
Су айдынының булануы жоғары болғандықтан, Балқаштың деңгейі табиғи түрде де құбылып отырады. Алайда соңғы онжылдықтарда антропогендік әсер күшейіп, көлдің ұзақ жылдар сақталған табиғи тұрақтылығы бұзыла бастады.
Басты себептер
- Қаратал, Лепсі, Ақсу өзендерінің суы Балқашқа толық жетпей, суармалы егіске көбірек жұмсалуы.
- Бұрын Балқашқа құйып, су деңгейін ұстап тұрған Аягөз, Биен, Сарқанд және Басқан өзендерінің қазір көлге жетпеуі.
- Іле өзені бойындағы Қапшағай суқоймасының (1970 ж. Қапшағай бөгеті) ағынды реттеп, төменгі ағысқа түсетін суды азайтуы.
- Шелек өзенінің Бартоғай бөгетімен бөгелуі және Үлкен Алматы каналының (БАК) салынуына байланысты Шелектің Ілеге құюын тоқтатуы.
Іле–Балқаш алабын ауыл шаруашылығында қарқынды пайдалану нәтижесінде 1965–1990 жылдары Балқашқа құятын судың көлемі шамамен 25%-ға азайды. Іленің орта ағысы мен төменгі сағасында Шарын күріш алқаптары, Шеңгелді көкөніс алқаптары, Ақдала күріш массивтері қалыптасты. Мұндай өзгерістер табиғи жүйедегі қалыптасқан тепе-теңдікке тікелей әсер етті.
Экожүйе бұзылуының салдары
Іле–Балқаш экожүйесіндегі өзгерістер, әсіресе Қапшағайдан төменгі бөлікте, табиғи кешендерді әлсіретіп, тіршілік орталарын қысқартты.
Табиғи ортадағы өзгерістер
- Сирек кездесетін Іле тоғайларының, өзен жағасындағы шұрайлы жайылымдардың және сағадағы қамыс-қоғалардың кемуі.
- Жағалаулардың кебуі, тұзды шаңның жиі көтерілуі.
- Ауа райының өзгеруі: қуаңшылық пен аңызақ желдердің күшеюі.
- Соңғы жылдары көл деңгейінің шамамен 2 метрге төмендеуі; жағалаудың батпақтануы, сорлануы, тақырлар мен шөлденудің үдеуі.
Флора, фауна және балық шаруашылығы
- Балық аулау көлемінің соңғы жылдары 5 есеге төмендеуі.
- Уылдырық шашу көлемінің кемуі (әсіресе Қапшағай суқоймасы әсері байқалады).
- Егістік пен көкөніс алқаптарында қолданылған пестицидтер, гербицидтер және минералды тыңайтқыш қалдықтарымен судың ластануы, балықтардың улану қаупін арттыруы.
- Құстардың азаюы: «Қызыл кітапқа» енген аққу, бірқазан, көкқұтан сияқты түрлердің сирек кездесуі.
Бір кездері Іле–Балқаш алабы қалың тоғайларымен, шағын көлдерімен, аралдарымен және аң-құсқа бай мекенімен танылған. Мысалы, 1960-жылдары жылына 1,5 млн-ға жуық бұлғын терісі дайындалғаны айтылады, ал бүгінде бұл кәсіп іс жүзінде тоқтаған.
Өңірдің құндылығы және қосымша экологиялық қысым
Іле–Балқаш алабы — тарихи-табиги ескерткіштерге бай өлке. Мұнда Шарын өзені мен оның маңындағы тастағы таңбалар, тас мүсіндер, көне қорғандар жүйесі, «Әнші құм» сияқты табиғат нысандары, Алтынемел ұлттық паркі және Кербұлақ тәрізді қорық аймақтары бар.
Жетісу аталған аймақта 3 млн-нан астам халық тұрады. Ірі қалалары — Алматы, Талдықорған, Жаркент. Сонымен қатар экологиялық тәуекелді күшейтетін өнеркәсіптік және әскери нысандар да бар: Балқаш көлі маңындағы Балқашмыс комбинаты, Приозер мен Ақсүйектегі кен байыту кешендері, Сарышаған полигоны, Текелі қорғасын-мырыш комбинаты — осының бәрі өңір тұрғындарына тұрақты әсерін тигізеді.
Құтқару шаралары: ұсыныстар мен міндеттер
1999 жылы «Балқаш көлін құтқару: оның бүгіні мен болашағы» тақырыбында халықаралық деңгейдегі экологиялық форум өтіп, нақты шешімдер ұсынылды. Негізгі бағыттар төмендегідей:
- 1 Іле өзені бойындағы өндіріс орындарында суды тиімді пайдалану тәртібін реттеу.
- 2 Қапшағай суқоймасынан Балқашқа жіберілетін судың үлесін тұрақтандыру.
- 3 Ақдала және Шарын массивтеріндегі күріш алқаптарын қысқарту.
- 4 Жерасты суларын ұтымды пайдалануды жолға қою.
- 5 Суармалы жерлердің көлемін шектеу.
Қорытынды
Балқаш көлін сақтау — бүгінгі күннің талабы. Арал мен Балқаш сияқты ірі су экожүйелерінен айырылу тек Қазақстан үшін емес, бүкіл Еуразия үшін бұрын-соңды болмаған экологиялық апат қаупін күшейтуі мүмкін. Сондықтан әрбір табиғи экожүйені көздің қарашығындай қорғау — ортақ жауапкершілік.