Литосфера ж/е топырақ жамылғысының техногенді ластануының негіздері.
Литосфера — Жер қыртысының беткі қатты қабаты. Жер бетін дұрыс пайдаланбау топырақ эрозиясына әкеліп, оның бетін әртүрлі тау-кен өндірісінің қалдықтары мен шахта үйінділерімен ластайды. Литосфераның ең жоғарғы қабатын топырақ құрайды.
Топырақ — климаттың әсері және өсімдіктер мен жануарлар дүниесінің қатысуымен мыңдаған, тіпті миллиондаған жылдар бойы қалыптасқан күрделі табиғи зат.
Топырақтың ең маңызды ерекшелігі — оның құнарлығы.
Топырақтың ластануы: мәні және түрлері
Топырақтың ластануы — топырақта оған тән емес физикалық, химиялық және биологиялық агенттердің пайда болуы мен енуі, немесе осы агенттердің концентрациясының белгілі бір кезеңде табиғи орташа жылдық деңгейден асып түсуі.
Биологиялық ластану
Ауру тудыратын немесе басқа да жағымсыз салдарға әкелетін микроорганизмдердің топырақта болуы.
Физикалық ластану
Радиоактивті заттармен және өзге физикалық факторлардың әсерінен болатын ластану.
Мысал: уран кенін ашық әдіспен өндіру кезінде жер қыртысында белсенділігі жоғары сәуле шығаратын сұйық және қатты қалдықтар қалуы мүмкін.
Химиялық ластану
Тірі ағзаларға қауіп төндіретін химиялық заттардың топырақта жиналуы.
Топырақты ластайтын негізгі көздер
Топырақтың ластануына өнеркәсіптік кәсіпорындардың шығарындылары, көлік, ауыл шаруашылығында қолданылатын гербицидтер мен минералды тыңайтқыштардың қалдықтары, жылу-энергетика кешені, атмосфералық жауын-шашын арқылы түсетін ластағыштар, сондай-ақ апатты жағдайларда тасталатын шығарындылар және әскери-өндірістік кешендер әсер етеді.
Түсті металлургия және тау-кен өндірісі
Түсті металл кендерін өндіру, байыту және таза металдар алу процестерінде түзілетін өнімдер мен қалдықтар топырақты ластайды. Әсіресе топырақ қабаты зиянды қалдықтар үйінділері мен қоқыс алаңдарынан көбірек зардап шегеді.
Ластаушы объектілер және олардың әсері
Тұрғын үйлер және тұрмыстық мекемелер
- Азық-түлік қалдықтары
- Құрылыс қалдықтары
- Жылу жүйелерінен шығатын қалдықтар және басқа тұрмыстық қалдықтар
Өндірістік кәсіпорындар
Өнеркәсіп орындарының қатты және сұйық қалдықтарының құрамында тіршілікке зиянды заттар жиі кездеседі. Бұл ластағыштар топыраққа түсіп, оның химиялық құрамын өзгертіп, экожүйеге қысым түсіреді.
Жылу-энергетика жүйесі
Отынды жағу нәтижесінде күл, шлак, атмосфералық күйе, күкірт оксидтері және жанбай қалған отын тозаңдары түзіліп, қоршаған ортаға таралады.
Ауыл шаруашылығы
Минералдық тыңайтқыштар мен улы химикаттарды пайдалану барысында олар сумен шайылып немесе буланып, топыраққа түседі де, ұзақ мерзімді зиян келтіруі мүмкін.
Көлік
Іштен жану қозғалтқыштарының жұмысы кезінде азот оксидтері, қорғасын қосылыстары, көміртек оксидтері және көмірсутектер бөлінеді. Бұл заттар топырақ бетіне қонып, өсімдіктерге тамыр арқылы өтіп, кейін жалпы айналымға түседі. Соның салдарынан азық-түлік тізбегінде жиналып, адам денсаулығына қауіп төндіруі мүмкін.