Адамға қажетті көкөніспін

Мен бақшадағы ең ірі көкөністердің бірімін. Үлкен болғандықтан көп орын аламын, салмағым 16 кг-ға дейін жетеді, суыққа да төзімдімін. Орталық Азияда менен түрлі бұйымдар мен ыдыстар жасаған. Адамға қажет көкөніспін.

Дәмді болсын десең — жаз бойы суар, шөлдетпе. Сонда еңбегіңді ақтаймын.

Ежелгі египеттіктер мені ерекше жақсы көрген. Ас қорытуға пайдалы болғандықтан, қыс бойы тұздап сақтап, дәрумен үшін қолданады.

Басқа көкөністердей дәруменге аса бай болмасам да, сүйікті көкөніспін: қыста да, жазда да табылады. Ежелгі Мысырда қиярдан шырын жасап, түрлі сырқатқа қолданған. Терінің қартаймауына көмектесіп, бүгінгі таңда косметикада да пайдаланылады.

Кішкентай болсам да, адамға пайдам зор. Отаным — Перу. Дәрумендерге баймын. Мысалы, А дәрумені жетіспесе, адамның өсуі баяулайды.

Әй, қойыңдар! «Адамның екінші наны» атансақ та, кеудемізді кермей-ақ тыныш жүрміз. Ылғалды топырақ — мекенім, сонда жақсы өсемін. Жесең, қарның тояды. Ұраға салып сақтайды: мен — екінші нанмын!

• Еуропада 1537 жылдан бастап белгілі болған.
• 1700 жылдар шамасында Ресейге әкелінген.
• Құрамында 14–24% крахмал бар, 200-ге жуық тағам түрі дайындалады.
• Отаным — Оңтүстік Америка.

Картоп, мен де сен секілді Оңтүстік Америкаданмын. Мені Христофор Колумб алып келген. Дәруменге өте баймын. Көкөністер арасында жарыс өтсе, чемпион атанар едім: каротинге де, А дәруменіне де, С дәруменіне де баймын. Теріге пайдалы, ал тағамға тұрақты пайдаланған адам ұзақ өмір сүреді дейді.

Бұрыш өзін аса пайдалы десе, мен туралы айтпай-ақ қояйын. Менсіз астың дәмі жоқ.

• Өзіне тән иісі бар, құрамында полисахаридтер, нәруыз және С дәрумені кездеседі.
• Бактерияларды тежейтін эфир майлары медицинада қолданылады.
• Фитонцидтерге бай болғандықтан жұқпалы ауруларға қарсы пайдалы.

Отаным — Азия. Бірақ Еуропа мен Африкада да кең тараған. Орта ғасырларда батырлар мені тұмар қылып тағып жүрген деген аңыз бар.

Біз сарымсақпен тек дос емес, ағайындымыз. Пияз адамзатқа көне дәуірден белгілі. Ежелгі Римде сарбаздарға батылдық пен күш береді деп сенген. Оны тұмауда, түрлі ауруларда, тіс ауырғанда қолданған. Мысырлықтар пиязды ерекше қастерлеп, «тәңір жаратқан өсімдік» деп бағалаған.

Мен Жерорта теңізі өңірінде пайда болғанмын. Қызылшаның түрі көп: Иранда, Жерорта және Каспий теңізі жағалауында, Үндістан мен Қытайда да кездеседі.

• 1747 жылы неміс химигі Маркграф қызылша құрамында қант барын анықтаған.
• 1799 жылы Франц Ахард алғаш рет бірнеше килограмм қант алған.
• Тыныштандыратын әсері болғандықтан, балалардың жүйке жүйесіне пайдалы деп те айтылады.

Сәбіз мәдени дақыл ретінде б.з.д. 2000–1000 жылдары белгілі болған. Отаным — Жерорта теңізі, кейін әлемге таралған. Құрамында А, В, С, К, Д, Е дәрумендері және кобальт, темір, йод, мыс сияқты микроэлементтер бар. Салатқа да, түрлі тағамға да кең қолданылады.

Отаным — Үндістан. Арабша «бадиншаш», «баданжан» деп те атайды. Ертеде өте ащы болғандықтан, көпшілік жей алмаған. Пісірілген баклажанды арабтар тіс ауырғанда басып ем ретінде қолданған.

Еуропаға VI ғасырдың соңында келгенмін, бағалануым үшін уақыт керек болды. Қазір түрлі тағамға қосылады. Құрамында нәруыз, май, кальций, фосфор, темір және тұздар бар. Медицинада бауыр ауырғанда және қандағы зиянды холестеринді азайту мақсатында қолданылған. Оңтүстік Қазақстанда да мол өсіріледі.

Мен Испанияда пайда болғанмын. Ежелгі Египетте мені ерте кезден таныған, тіпті кейбір наным-сенімдерде «жамандықтың нышаны» деп атаған кездер де болған: «Петрушка толы себетке кезіксең, жамандық шақырады» деген ырым айтылған.

Петрушкамен туыспыз, бірақ бақшаға келу жолымыз әртүрлі. Орта ғасырда аскөк дәрілік өсімдік ретінде кең қолданылып, бүйрек ауырғанда және сарыауруда пайдаланылған. Бүгінде көпшілікке таныс әрі күнделікті ас мәзірінің сәні.