Оқу - баланың өзінің танымдық белсенді әрекеті
Кіріспе
Қоғамның өркендеуі жас ұрпақтың меңгерген білімі мен қалыптасқан іскерлік дағдыларына тікелей байланысты. Ұлтты ұлт ететін, оны дүниежүзілік деңгейге көтеретін күш — саналы, дарынды, талапты әрі бәсекеге қабілетті ұрпақ. Сондықтан бүгінгі білім беру жүйесінің басты мақсаты — жан-жақты дамыған, жауапкершілігі жоғары, өз бағытын анықтай алатын жеке тұлғаны тәрбиелеу.
Түйін: Терең білім мен кәсіби дағды ғана жеткіліксіз. Оқушы өзін-өзі дамытуға, өмірлік таңдауларын адамгершілік тұрғысынан жауапты түрде жасауға дайын болуы тиіс.
Қазақстан Республикасында білім беруді дамытуға арналған мемлекеттік құжаттарда орта білім берудің мақсаты ретінде қарқынды өзгеріп отырған әлем жағдайында еркін бағдар жасай алатын, іс-әрекетін тиімді ұйымдастыратын, өз бетінше дұрыс шешім қабылдайтын тұлға қалыптастыру қажеттілігі атап көрсетіледі. Бұл өз кезегінде оқытудың мазмұнына, құралдарына, әдіс-тәсілдеріне және ұйымдастыру формаларына жүйелі өзгерістер енгізуді талап етеді.
Негізгі бөлім
А) Бәсекеге қабілетті тұлға қалыптастырудың бағыттары
Білім парадигмасының өзгеруі
Қазақстанда білім берудің ұлттық үлгісі қалыптасып келеді. Бұл үдеріс білім парадигмасының өзгеруімен қатар жүреді: «білетін адам» тұжырымдамасы «өмір сүруге дайын, әрекетшіл адам» тұжырымдамасына ауысуды қажет етеді. Ендігі жерде білімді адам — тек ақпаратты меңгерген тұлға емес, сол білім негізінде өмірлік ұстанымы қалыптасқан, күрделі жағдайда өз бағытын таба алатын, бәсекеге қабілетті азамат.
Жеке дамудың қозғаушы күші
Тұлғаның дамуының негізгі көзі — оның жинақталған интеллектуалдық, адамгершілік және рухани әлеуетін пайдаланып, өзін-өзі жетілдіруге деген ішкі қажеттілігі. Осы мақсатта мектеп оқушының жан-жақты дамуына мүмкіндік беретін орта қалыптастыруы тиіс.
Мұғалімге қойылатын талап: орта мектеп түлегінің өмірлік бәсекеге қабілеттілігін қалыптастыруға жағдай жасау және оны жүйелі түрде бақылап, қолдау.
Баланы тану және бағалау: ата-ана мен ұстазға арналған қысқа нұсқаулық
- Бала тәрбиесінде нені бағалайтыныңызды анықтап, өз ұстанымыңызды талдаңыз.
- Адал болыңыз: бала өтірікке өте сезімтал.
- Баланың даму деңгейін тұрақты бақылаңыз: сөздік қатынас дарындылықтың жалғыз көрсеткіші емес.
- Ұзақ түсіндіруден гөрі қысқа, нақты коммуникацияны таңдаңыз.
- Өзгерістерді дер кезінде байқап, қолдау көрсетіңіз.
- Баланың дара ерекшелігін бағалаңыз; өз қызығушылығыңызды оған күштеп таңбаңыз.
Дарындылық туралы түсінік
Дарындылық — белгілі бір салада жетістігі айқын көрінетін немесе сондай жетістіктерге әлеуеті жоғары баланың қабілеті. Дарынды балаға қамқорлық қажет емес, ол бәрін өзі меңгереді деген пікір — қате. Көп жағдайда қабілетті баланың ерекшелігі еленбесе, ол өзгелермен «бір қалыпқа» түсіп қалуы мүмкін.
Дарынды баланың жиі байқалатын қырлары
- Сезімтал, байқампаз; бір мезгілде бірнеше құбылысты қадағалай алады.
- Қоршаған адамдардың мінез-құлқы, қимылы, дауыс ырғағындағы өзгерістерді тез аңғарады.
- Әсерленгіш; қарапайым балаға әсер етпейтін жағдайға алаңдауы мүмкін.
Танымдық ерекшеліктері
- Ақпаратты өңдеу қабілеті жоғары.
- Негізгі ұғымдарды тез қабылдайды.
- Ақпаратты жақсы есте сақтайды.
Б) Оқу жұмысының сапасы және танымдық белсенділік
Мектептегі оқу жұмысының сапасы мұғалімнің оқушылардың оқу әрекетін дұрыс ұйымдастыра білуіне және оның тиімділігін жүйелі жетілдіруіне байланысты. Оқушылар әрекетінің жетекші түрі — оқу: ол жоспар мен бағдарлама бойынша мұғалімнің басшылығымен тұрақты жүзеге асады. Сонымен қатар оқу — баланың өзінің танымдық белсенді әрекеті.
Көрнекті психолог Л. С. Выготский «жақсы оқыту» баланың дамуын ілгерілетіп, оны жетелей алатын оқыту екенін атап көрсетеді. Демек, шығармашылық ойлауды дамыту, танымдық белсенділікті арттыру — қазіргі мұғалімнің басты міндеттерінің бірі.
Тиімді ұйымдастыру тәсілдері
- Өзіндік жұмысты және өздігінен білім алуды жүйелі ұйымдастыру.
- Үйірме жұмыстарын тұрақты жүргізу.
- Форум, дөңгелек үстел, КВН, танымдық кештер ұйымдастыру.
- Сөзжұмбақ, ребус, пәндік есептер, тест тапсырмалары арқылы қызығушылықты арттыру.
Сабақтағы мұғалім тактикасы
- Аз сөйлеп, көбірек сұрақ қою; оқушыны ойланту.
- Жауапты мұғалімнің өзі бермей, оқушыларға бағыттау.
- «Оқу мен жазу арқылы сын тұрғысынан ойлау» тәсілдерін қолдану.
- Жаңа технология мүмкіндіктерін мақсатты пайдалану.
Тәжірибеден мысал: үйірме жұмысы арқылы дарынды оқушыларды қолдау
Тәжірибеде дарынды оқушыларды іріктеу және олармен жұмыс жүргізуде үйірме жұмысының орны ерекше. Мектепте «Жас эколог» үйірмесімен жұмыс жүргізіліп, құрамында 13 оқушы қамтылды. Оқушылардың пәнге қызығушылығы мен танымдық белсенділігін арттыру мақсатында танымдық кештер және шағын зерттеу жұмыстары ұйымдастырылды.
Мұғалімнің шеберлігі мен жеке жұмыс арқылы ұйымдастырылған сабақтар, үйірмелер, факультативтер — дарындылықты дамытудың маңызды жолдарының бірі. Жұмысты жүйелі ұйымдастыру, оқушыны өздігінен ізденуге жетелеу және қажетті жағдайда оқу міндетін өз бетінше шешуге ынталандыру — жоғары нәтижеге жеткізетін факторлар.
Нәтиже (мысал)
Аудандық олимпиадаларда 2004, 2007, 2010 оқу жылдарында бірқатар жетістіктерге қол жеткізіліп, 18 оқушы грант иегері атанды.
Қорытынды
Болашақтың кілті — жан-жақты дамыған, бәсекеге қабілетті ұрпақтың қолында. Оқушылардың шығармашылығы мен қызығушылығын дамытып, оларды олимпиадалар мен байқауларға жүйелі даярлау арқылы көшбасшылық қасиеті қалыптасқан, білімді, ізденімпаз, тапқыр әрі қабілеті жоғары тұлға тәрбиелеу — әрбір ұстаздың кәсіби борышы.
Бүгінгі талап — білімді адамды әлемнің тұтас бейнесін қабылдай алатын, шығармашылық таныммен әрекет ететін, жаңаша ойлайтын тұлға деңгейіне көтеру. Бұл жолда оқушымен жеке жұмыс жүргізу, зерттеу әрекетіне қызығуын ояту және танымдық белсенділігін қолдау — білім беру үдерісінің өзекті бағыты.
Бәсекеге қабілетті оқушының сипаттары
Өзіндік әрекет
Өз бетінше іс-әрекетке бейім; жинақтаған білім мен дағдыны тиімді қолданады.
Мәселе шешу
Проблеманы талдап, шешім ұсына алады; зерттеу, жинақтау, қолдану дағдылары қалыптасқан.
Сапа және зейін
Жұмыс сапасына мән береді; зейінін шоғырландырып, нәтижені жақсартуға ұмтылады.
Ұсыныстар
- 1 Дарынды баланы жан-жақты зерттеу жүйесін жолға қою.
- 2 Дарынды баланы бейімі мен қызығушылығына сәйкес оқытуды ұйымдастыру.
- 3 Қосымша материалдар мен ақпарат алуға жағдай жасап, қолдау көрсетуді күшейту.