Бензол молекуласының құрылысы
Ақтөбе облысы • Ойыл аграрлық колледжі
Химия пәні оқытушысы: Қуанышева Альбина Нұрланқызы
Сабақтың бағыты
Бұл аралас сабақта оқушылар ароматты көмірсутектер туралы базалық түсінік қалыптастырады және оны жаңа білімді бекіту тапсырмаларымен толықтырады. Негізгі назар бензолға: оның құрылысының ерекшелігі, физикалық және химиялық қасиеттері, алынуы, қолданылуы және физиологиялық әсері.
Тақырып
Ароматты көмірсутектер. Бензол
Сабақ типі
Аралас сабақ: жаңа материалды игеру және білімді бекіту
Аудитория
Оқушылар саны: 25
Оқыту форматы
Топтық жұмыс, схема-конспект құрастыру, интерактивті тақтамен жұмыс
Мақсаты мен күтілетін нәтиже
Мақсаты
Ароматты көмірсутектер туралы түсінік беру; бензолдың құрылысын, ерекшеліктерін және негізгі қасиеттерін жүйелі түрде ашу.
Күтілетін нәтиже
- Ароматты көмірсутектер мен бензолдың құрамы және құрылысы туралы ұғым қалыптастырады.
- Зат құрылысын талдау арқылы оның қасиеттерін болжау және түсіндіру дағдысын жетілдіреді.
Қолданылатын ресурстар
Оқулық
- «Химия 10», жаратылыстану бағыты
Көрнекіліктер мен жабдықтар
- Бензол молекуласының моделі
- Интерактивті мультимедиялық жабдық және презентация
- Химиялық эксперимент бейнеролигі (виртуалды лаборатория)
- Анықтамалық материалдар
Оқушылар үстеліндегі материалдар
- Бензол молекуласының моделі
- Топтық жұмысқа арналған тапсырма-карточкалар
- «Химия 10» оқулығы
- Бақылау парағы
Сабақ жоспары
- Ароматты көмірсутектер: құрамы және жалпы сипаттамасы
- Бензол молекуласының құрылысы
- Физикалық қасиеттері
- Химиялық қасиеттері
- Табиғатта таралуы және алыну жолдары
- Қолданылуы
- Физиологиялық әсері
Сабақ барысы
1) Ұйымдастыру кезеңі
- Оқушыларды топқа бөлу.
- Үлестірме материалдармен және жұмыс ережесімен таныстыру.
2) Кіріспе түсіндіру: бензол және ароматтылық ұғымы
Бензол — ароматты көмірсутектердің ең қарапайым өкілі. Ароматтылық ұғымы заттың иісіне тікелей байланысты емес: бұл — сақинадағы байланыстардың өзара үйлесуі (конъюгация) нәтижесінде молекуланың ерекше тұрақтылыққа ие болуы.
«Ароматты» атауы тарихи тұрғыдан алғашқы табылған өкілдерінің жағымды иісіне байланысты қалыптасқан.
Қысқаша тарихи дерек
- 1649 ж. Иоганн Глаубер таскөмір смоласын айдау арқылы бензолға жақын фракция алды (құрылысы ол кезде анықталмаған).
- 1825 ж. Майкл Фарадей бензолды қайтадан бөліп алып, зерттеуге жол ашты.
- Фридрих Август Кекуле бензолдың циклдік құрылымын ұсынып, оның қасиеттерін түсіндіруге негіз қалады.
3) Актуалдау: диалог арқылы еске түсіру
Оқытушы
Бензолдың формуласы қандай?
C6H6
Оқытушы
Қандай қосылыстарға жатады деп ойлайсыздар?
Оқушылардың болжамы: қанықпаған көмірсутек
Оқытушы
Қанықпаған көмірсутектерге тән сапалық реакциялар қандай?
- Қосылу реакциясы: бром суының түссізденуі
- Тотығу реакциясы: калий перманганаты ерітіндісінің түссізденуі
Оқытушы
Бензолда осы қасиеттер байқала ма? Эксперимент арқылы тексерейік.
4) Виртуалды лаборатория: бақылау және қорытынды
Бақылау нәтижесі: бензол бром суымен де, калий перманганатымен де қалыпты жағдайда әрекеттеспейді. Демек, қанықпаған көмірсутектерге тән сапалық реакциялар бензол үшін орындалмайды.
Негізгі сұрақ
Бұл қарама-қайшылықтың себебі неде? Жауап: бензол молекуласының ерекше құрылысы мен ароматтылық тұрақтылығында.
5) Топтық тапсырма: құрылымды талдау және тірек-конспект
Топтардың мақсаты — бензол молекуласының құрылымдық ерекшелігін талдап, оның химиялық реакциялардағы мінезін түсіндіретін схема-конспект құрастыру.
Жұмыс реті
- Дәптерге схема-конспектке арналған блок дайындау.
- Топ ішінде рөлдерді бөлу: стилист, оратор, жазушы, тексеруші.
- Әр топ интерактивті тақтада 10–15 минут ішінде есеп береді.
- Оқытушы екі бағамен бағалайды: (1) конспект сапасы, (2) түсіндіруі.
- Барлық оқушы толық конспектіні дәптерге түсіреді, жұппен талқылайды.
Ерекше екпін
- Бензолға тән негізгі реакция түрі: орынбасу.
- Ароматтылық тұрақтылығы реакцияға қабілеттілікті өзгертеді.
- Құрылым → қасиет → қолданылу байланысын көрсету.
6) Рефлексия: бір сөйлеммен қорытынды
Әр топтың ораторы 1 минут ішінде сабақтан алған негізгі тұжырымын бір сөйлеммен айтады. Қорытындылар төмендегі идеяларды қамтиды:
- Ароматтылықты сақинадағы π-электрондардың тұрақтандырушы әсері түсіндіреді.
- Бензолға қанықпаған көмірсутектердің классикалық сапалық реакциялары тән емес.
- Бензолдың негізгі химиялық бағыты — орынбасу реакциялары.
- Бензолды таскөмір смоласынан, ацетиленді тримерлеу арқылы немесе циклогександы дегидрлеу арқылы алуға болады.
- Бензол улы және канцерогенді, қауіпсіздік ережелері міндетті.
- Органикалық синтезде және еріткіштер өндірісінде кең қолданылады.
7) Үй тапсырмасы
Тірек-конспект дайындау (шығармашылық жұмыс): бензолдың құрылысы, қасиеттері, алынуы, қолданылуы және қауіпсіздік талаптарын бір жүйеге келтіріп, көрнекі схема ретінде рәсімдеу.