Мұхтар Мағауин Қасқыр - Бөрі әңгімесі
Әдебиеттегі қасқыр бейнесі: киелілік, қайсарлық және рух
Әдебиетте қасқыр бейнесі жиі ұшырасады. Әсіресе көк аспан түстес қасқырлар мен ақ қасқырлар киелі хайуан ретінде танылады. Ежелгі Қытай жазбаларында елсізде қалған баланы қасқыр тауып алып, өз сүтімен асырағаны айтылады. Бұл таным қасқырды тек жыртқыш ретінде емес, табиғаттағы ерекше жаратылыс ретінде қабылдауға жетелейді.
Қасқырдың мінез-құлқы мен табиғи ерекшелігі
- Қайсарлық: кез келген айқаста жеңіске жеткенше немесе демі үзілгенше шайқасатын қайтпас мінезімен танылады.
- Сақтық: қауіп-қатерді сезгенде ұлу арқылы ескертеді.
- Еңбекпен тапқан олжа: маңдай терімен ұстаған жемін ғана жейді деген түсінік бар.
- Түнгі көру қабілеті: көзіндегі жарықты шағылыстыратын қабаттың арқасында түнде де қозғалысты айқын аңғара алады.
- Адалдық: бір-біріне берік болуы — қасқырдың басты ерекшеліктерінің бірі ретінде айтылады.
- Сезімталдық: жақсылықты түсініп, қайтарым жасайтыны, адам секілді қайғыратыны туралы да байқаулар кездеседі.
Ырым-тыйымдардағы қасқыр
Қасқырға қатысты ырым-тыйымдар да аз емес. Мәселен, қасқырды өлтірген қаруды қайта пайдаланбау туралы түсінік кездеседі. Сондай-ақ өлген қасқырдың бауырлары міндетті түрде кек алуға ұмтылады деген сенім бар. Бұл ұғымдардың астарында табиғат заңын бұзған әрекеттің салдары болады деген ой жатыр.
Көркем әдебиеттегі қасқыр: табиғат пен адам тартысы
М. Әуезов — «Көксерек»
Мұхтар Әуезовтің «Көксерек» әңгімесінде қасқыр, табиғат және адам мәселесі кеңінен қозғалады. Шығармада адам мен табиғат арасындағы тепе-теңдік, олардың қатынас дәрежесі айқын көрсетіледі. Адамдар табиғаттың өз заңдылығына қарсы шығып, қасқырлар мекенін ойрандап, күшігін енесінен айырып, ауылға тұтқын етеді. Қасқыр табиғатының адам үстемдігіне көнбейтінін дәлелдейтін ең нанымды тұс — Көксеректің баланы жарып кетуі арқылы беріледі.
Негізгі өзек: адамның табиғатқа күш көрсетуі — қайшылықты тереңдетеді, ал табиғат өз заңымен жауап қайтарады.
Ш. Мұртаза — «Ай мен Айша» (Жалаңаш қасқыр эпизоды)
Шерхан Мұртазаның «Ай мен Айша» романындағы Жалаңаш қасқыр жайлы үзіндіде хан бағының семіз елігін жарып жеген арланның тағдыры суреттеледі. Бүкіл жұрт жиналып, арланды тірідей ұстап әкеліп, ханның алдына тастайды: аяқтары қыл шылбырмен матаулы, аузы қайыспен құрсаулы. Қасқырдың ызадан от тұтанған көзі ғана аласұрады.
Хан «қасқырдың терісін тірідей сыпырыңдар» деп бұйырады. Пышақ салғанда да арлан қыңқ етпейді, тек шоқ көзінен бірер тамшы жас шығады. Жанына батса да, алдыңғы екі аяғымен жер тіреп, хан отырған таққа қадала қарап, қан толы көзін жұмып, тұмсығын көкке көтеріп ұлиды. Жалаңаш тәні дірілдеп, көкке қарап зарлана ұлығанда, жұмулы көзден қан тамшылайды.
Бұл эпизодта қасқырдың табиғаты анық көрінеді: Көкбөрі баласы ит секілді адамға жарамсақтанбайды — үрмейді, қыңсылап жыламайды. Тек көктегі Тәңірге мұңын шағып, соған ғана бағынады. Қасқырдың ұлуы — қорлыққа илікпеудің символы.
Ш. Айтматов — «Плаха»
Шыңғыс Айтматовтың «Плаха» романы оқырманын ерекше кейіпкерлері мен көріністері арқылы баурайды. Жазушы табиғат пен адам арасындағы қарым-қатынасқа айрықша мән береді. Бірінші желі — екі қасқырдың, Ақбар мен Тайшайнардың тағдыры. Автор шығарманы адамдар туралы емес, қасқырлар туралы бастауының өзі табиғат әлеміне басымдық беретінін аңғартады.
Адам тағдыры жануарлар тағдырымен жиі қиылысады. Қасқырлар адамдардан кек ала бастайды. Оларға да адамға тән сезім мен уайым берілгені көркем түрде ашылады.
М. Мағауин — «Қасқыр — Бөрі»
Мұхтар Мағауиннің «Қасқыр — Бөрі» әңгімесі шағын болғанымен, ойы терең. Автор әңгімені төрт бөлімге бөліп береді де, «Қазақтың қасқыры бағзы заманда әлемдегі ең айбарлы аң болған» деген тұжырымнан бастайды. Түркілер өздерінің ата-тегін қасқыр деп санаған, туларында алтынмен әріптелген бөрі басын бейнелегені айтылады.
Көк бөрі: түркі дүниетанымы мен фольклордағы орны
Көк бөрі бейнесі әлем әдебиетінің інжу-маржаны саналатын «Қорқыт ата» кітабында да кездеседі. Ауыз әдебиетінде көк бөрі хандар мен батырлардың ұлылығын, ерлігін суреттеуде теңестіріле берілетін қуатты образ қызметін атқарады. Қазақ эпостарында ол ерлік пен батырлықтың баламасы ретінде алынады.
Эпос пен ертегідегі қасқырдың қызметі
- Басқа түркі халықтарының эпостарында қасқыр бейнесі кең тараған.
- Хақас халқының «Албынжида» эпосында Аққасқыр — Албынжи батырдың басты көмекшісі.
- Қиял-ғажайып ертегілерде қасқыр кейіпкермен адамша сөйлесіп, достасып, жол көрсетіп, мұратқа жетуге жәрдемдеседі.
Көк бөрі бейнесі түркі халықтарының мақал-мәтелдері мен қанатты сөздерінде де үлкен орын алады. «Бөрінің орнына қасқыр келді, бірақ екеуі бір-ақ аң. Кейінгі қасқыр бұрынғы бөрідей бола алмайды» деген пайымдаулардың өзі ұғымдық өзгерісті аңғартады: бір кезде ырыс, ұран, батырлықпен байланыстырылған бөрі бейнесі кейін тұрмыстық деңгейде «қасқыр» атауына ауысқандай әсер береді.
Түйін ой
Шын мәнінде сыпырылғаны — тері емес, рух. Кешегі қызыл бөрі, көк бөрі ұрпағы әуелгі қалпын табуы үшін, ең алдымен жүректің соғысы ғана басқаша болуы керек деген ой меңзеледі.