Сәбит Мұқановтың туған жері қазіргі Солтүстік Қазақстан облысының Преснов ауданы
Сәбит Мұқанов (1900–1973)
Сәбит Мұқанов — қазақ әдебиетінің аса көрнекті қайраткері, ақын, жазушы және қоғам тұлғасы. Оның туған жері — қазіргі Солтүстік Қазақстан облысы, бұрынғы Преснов ауданы.
Негізгі деректер
- Туған жері: Солтүстік Қазақстан өңірі (бұрынғы Преснов ауданы).
- Білім жолы: Омбыдағы жұмысшы факультеті; кейін Ленинград университеті мен Мәскеудегі Қызыл профессура институты.
- Қызметі: «Еңбекші қазақ», «Қазақ әдебиеті» басылымдарында; Қазақстан Жазушылар одағының төрағасы.
- Қоғамдық қызмет: 1947–1963 жылдары Жоғарғы Кеңес депутаты.
Алғашқы оқу, әдебиетке құштарлық
Ол кезеңде қазақ ауылындағы жалғыз оқу — молда оқуы еді. Жас Сәбит молдадан сауат ашып, арабша хат таныды, ел арасына кең тараған қисса-дастандарды оқи алатын деңгейге жетті. Әуел бастан өлең-жырға, ертегі-әңгімеге әуес бала әдеби үлгілерін іздеп оқуға дағдыланды.
Сол уақыттағы азын-аулақ қазақ кітаптарында ескі өзбек немесе татар тілдерінің элементтері жиі араласатын. Бұған кітап шығару ісінің көбіне ескіше оқыған молдалар мен қазақ тіліне шорқақ татар оқығандарының қолында болуы себеп болды.
Абай мен Тоқайдың ықпалы
Осындай әрқилы кітаптардың арасынан Сәбиттің қолына Абайдың және татардың классик ақыны Ғабдолла Тоқайдың кітаптары түседі. Бұл — қараңғылықтағы жарықпен тең әсер еді: мағынасы терең, тілі түсінікті, шыншыл поэзия жас талаптың көркемдік талғамын өсіріп, кейін ақындық-жазушылық жолға түсуіне зор ықпал етті.
Білімді тереңдету және әдеби ортаға келу
Мұқанов білімді тереңдетудің қажеттігін ерте түсінді: ескі оқумен алысқа бару қиын еді. Ол Омбы қаласындағы жұмысшы факультетінде (рабфак) оқып, осы жылдары орыс тілін меңгеріп, орыс әдебиетінің үлгілерімен танысады. Поэзияның мол арнасынан сусындап, адам мінезінің алуан қырын, көркем образдардың ғажайып табиғатын кеңірек тани бастайды.
Ақындық таланты біліммен ұштасқан кезеңде ол бірқатар өлеңдерін жариялайды. 1926 жылы рабфакты бітіргеннен кейін «Батырақ», «Октябрь өткелдері», «Сұлушаш» поэмаларын жазады; өлеңдері мен поэмалары бірнеше кітап болып басылады.
Қызмет жолы және ірі туындылар
Баспасөз және оқу
1926–1928 жылдары республикалық «Еңбекші қазақ» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газетінде және баспа орындарында қызмет атқарды. Кейін Ленинград университетінде, одан соң Мәскеудегі Қызыл профессура институтында оқып, 1935 жылы тәмамдады.
Әдеби ұйымдардағы жетекшілік
1935 жылы жаңадан шыға бастаған «Қазақ әдебиеті» газетінің редакторы болды. 1937 жылы Қазақстан Жазушылар одағын басқарды. 1943–1951 жылдары бұл қызметті екінші рет атқарып, әдебиетті дамыту мен жас қаламгерлерді тәрбиелеуге айрықша еңбек сіңірді.
Кезеңнің елеулі шығармалары
- «Ботагөз» романы (1938; бұрынғы атауы — «Жұмбақ жалау»)
- «Менің мектептерім» (1941)
- «Колхозды ауыл осындай» (1937)
- «Сырдария» романы (1950 жылдары)
- «Шоқан Уәлиханов» пьесасы
- «Өмір мектебі» (өмірбаяндық цикл) және жалғасы «Есею жылдары»
Марапаттары
Әдебиетті дамытудағы қажырлы еңбегі үшін Сәбит Мұқанов екі рет Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталды. 1960 жылы 60 жасқа толуына байланысты Ленин орденін алды.
Поэзиясы: тақырып, идея, жаңалық
«Бостандық» (1919): саяси мағынасы айқын үн
Революция қарсаңында Сәбит Мұқанов жалпы адам өмірі, көңіл күй, арман туралы өлеңдер жазады. Солардың ішіндегі ең маңыздыларының бірі — 1919 жылы жазылған «Бостандық» өлеңі. Онда бостандықтың сый ретінде келмей, күреспен алынатыны идеялық өзек болады.
Бұл бостандық көктен бізге келмеді,
Ешкім бізге сыйлап және бермеді.
Мұнда қазір ортағы жоқ өзгенің,
Бұл бостандық — жұмыскердің жеңгені!
Бұл шумақтан ақынның бостандықты факт ретінде ғана емес, оның саяси әрі таптық мазмұнын насихаттайтын ұстанымын аңғаруға болады. Ол таптық күрестің ымырамен аяқталмайтынын, қанаушылықпен үзілді-кесілді айқаста ғана нәтиже болатынын сол дәуір түсінігі тұрғысынан пайымдайды.
«Кедей баласы» (1920): әлеуметтік әшкерелеу
1920 жылы жазылған «Кедей баласы» өлеңінде ақын революциялық тақырыпты кеңейтіп, таптық қырын өткірлей түседі. Қазақ ауылындағы қанаушы күштер ретінде бай, би, молдаларды көрсетіп, олардың әдісін алдау-арбау, дін арқылы көз байлау деп сипаттайды.
Молдекеңдер алдауға бата алмас,
Құдай-дағы жұмағын малға сата алмас.
Енді байлар бостандыққа бір адым
Баса алмас та, кедейменен қатарлас.
Еңбекшілер, ендігі күн сенікі,
Жасайды кедей, гүлденсін кедей, жасасын!
Жиырмасыншы жылдары Мұқанов қазақ ауылы, кедей тұрмысы, шаруаның хәлі туралы көп жазды. Сол қатарда «Шоқпыттың шаруасы», «Сүт заводы», «Қазақстан», «Жолы жоқтар біздің жолға қосылсын», «Егістік», «Балқаш», «Конвейер» секілді өлеңдер аталады.
Еңбек тақырыбы және «Майға сәлем!» (1933)
Ұжымдастыру мен индустрияландыру дәуірінде ақын құрылыс майданындағы қарқынды еңбекті, жұмысшы, малшы, егінші өмірін негізгі тақырып етіп алған жаңа өлеңдер жазады. Мұқанов қазақ поэзиясына тек мазмұн ғана емес, түр жағынан да жаңалық әкелуге ұмтылды: байырғы өлшемдердің жаңа заманға әрдайым үйлесе бермейтінін сезініп, ырғақ пен өрнекті жаңартуды көздеді.
Осы ізденістің әуенді, соны үлгісінің бірі — 1933 жылы жазылған «Майға сәлем!» өлеңі. Мұнда 1 Мамыр тек көктемнің шуақты күні ретінде ғана емес, дүние жүзі еңбекшілерінің ынтымақ пен күрес символы ретінде танытылады. Ақын Май мейрамын «Жолдас» деп атап, оны жаңа адам, жұмыскер тұлғасында елестетеді.
Мың сәлем саған, мәңгі жолдас майым!
Сен жас жігіт боп келген сайын,
Жар жібек, барқыт киіп,
Жасыл желек,
Бүркенеді үйеңкі, терек, қайың!
Басқаға қымбат, саған тегін, арзан,
Түрлі гүл, інжу, жақұт, лағыл, маржан
Үстіңе төгіледі.
Үкің — бұлт,
Қалпағың — күн.
Өлеңде бостандық алған елдің еңбек мейрамын табыстармен қарсы алуы, шаруалар мен жұмыскерлердің байлық иесіне айналуы мақтанышпен айтылады. Лирикалық кейіпкер еңбекші көптің үнімен астасып, алға жетелейтін саналы құрылысшы бейнесінде көрінеді.
«Майға сәлем!» — Мұқанов поэзиясындағы ірі жаңалықтардың бірі. Жол саны, буын, ырғақ ерекшелігі жағынан дәстүрлі қазақ өлеңіне ұқсамайтын қырлары байқалады.
Соғыс тақырыбы және азаматтық үн
Соғыс жылдарында ақын фашистік басқыншыларды әшкерелейтін уытты өлеңдер, очерктер, әңгімелер жазды. Халықтың майдан мен тылдағы ерлігін, қаһармандығын кеңінен танытты. Бұл кезеңдегі өлеңдер қатарында «Мен де аттандым майданға», «Фашизмнің ажалы», «Гвардеец бауырларға», «Ленин қаласында» сияқты шығармалар аталады.
Көз жасын көлдей қылған талай елдің,
Сан жетпес жүректерге қайғы-шердің.
Уын төккен, ордасы — жылан-шаян,
Фашизмнен тазарды бүгін Берлин!
Ақын лирикасының негізгі кейіпкері — қарапайым еңбек адамы. Бұл ұстаным оның бейбіт еңбекке, кейінгі тың тақырыптарына арналған өлеңдерінен де көрініс табады.
Поэма жанры: кең тыныс, нақты характер
Сәбит Мұқанов лирикалық өлеңдермен қатар көптеген поэмалар да жазды. Поэмада ақын өмір құбылыстарын кең қамтып, нақты кейіпкерлердің іс-әрекеті арқылы қоғамдық-әлеуметтік, моральдық немесе философиялық мәнді ашуға ұмтылады. Лирикаға қарағанда поэмаларында оқиға желісі мен характерлер айқынырақ суреттеледі.