Қазақша рефераттар

Шоқан Уәлиханов халқымыздың тұңғыш археологы

Сабақтың мақсаты

Бұл сабақтың негізгі мақсаты — оқушылардың Шоқан Уәлиханов шығармашылығы туралы білімін тереңдету, оның ғылыми және қоғамдық пікірлерінің құндылығы мен өміршеңдігін түсіндіру. Сонымен қатар Шоқан өмірінің жарқын кезеңдерін таныстыра отырып, оның заманының оқиғалары мен тұлға ретінде қалыптасуына ықпал еткен жағдайлар жайында кеңірек мағлұмат беру, достары мен өнерге қатысын атап өту.

Шоқан өмірі туралы деректер

Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов 1835 жылы Көкшетау округінің Сырымбет елді мекенінде, қалың қарағайлы тау бөктерінде дүниеге келген. Ол — Ресей мен Қытайға танылған Орта жүздің соңғы ханы Уәлидің немересі. Анасы Зейнеп те текті әулеттен шыққан.

Шежірелік сабақтастық

Уәлихановтар әулетінің тамыры тереңге кетеді: Әз Жәнібек ханнан бастау алып, Ер Есім хан, Жәңгір хан, Салқам Уәли хан, Шыңғыс сұлтан арқылы Шоқанға жалғасады.

Сабақ элементтері

  • Ән: «Көкшетау»
  • Бейнематериал: «Алаш алыптары»
  • Көрініс: «Бала Шоқан» (7-сынып оқушылары)

Көрініс: «Мысық пен Шоқан»

Қатысушылар

  • Шоқан
  • Мысық — кедей баласы
  • Жақып — Шоқанның інісі
  • Айғаным — Шоқанның әжесі

Диалог

Шоқан
Ей, Мысық, амансың ба? Мына ойыншықты кім жасады?
Мысық
Өзімдікі. Өзім жасадым. (Мұрнын тартып, ойыншықтарын көрсеткісі келмейді.)
Шоқан
Сен мені жатырқап қалғансың ба? Әкең қайда?
Мысық
Әкем үлкен төренің ауылына кеткен.
Шоқан
Осы ойыншықтарыңды маған бересің бе?
Мысық
Жоқ. Кеше бір бала сияқты сен де алып қашып кетесің!
Шоқан
Қорықпа, тимеймін. Кәне, көрсетші.

Баяндаушы: Шоқан ойыншықтарды мұқият қарап, шеберлігіне таңырқайды. Ол балшықтан жасалған атты сұрап, ақысына не беретінін сұрайды.

Мысық
Не бересің? Бауырсақ бересің бе, қант бересің бе?
Шоқан
Бәрін берем. Жүр, біздің үйге! Апамнан қант пен бауырсақ алдырып берем.
Мысық
Бармаймын. Қорқамын: сіздің ауылдың балалары тентек, иттері қабаған. Мені итке талатып қояды.
Шоқан
Жоқ, мен тигізбеймін. Өзім ертіп барамын!

Оқиға барысы: Екеуі ауылға бет алады. Алдарынан Шоқанның тентектеу інісі Жақып жүгіріп шығып, Мысықты итеріп жібереді. Шоқан оны тоқтатып, Мысықты қорғап қалады.

Айғаным
Шоқан-ау, мынауың былтырғы сары бала ма? Үсті-басы не болған? Қасына жақындама. Ойнауға жөнді бала табылмады ма?
Шоқан
Әже, Мысыққа бауырсақ беріңізші.

Баяндаушы: Айғаным қызметші әйелді шақырып, Мысыққа бауырсақ пен қымыз бергізеді. Мысық бірте-бірте бойын жинап, дәм татып болған соң сыртқа шығуға ыңғайланады, бірақ иттен именеді.

Шоқан
Иттен қорқып тұрсың ба? Жүр, шығарып салам. Ертең өзіңе барамын. Маған түйе жасап қой!
Мысық
Жоқ, мен құс жасаймын.
Шоқан
Жарайды, тіпті жақсы!

Көріністің түйіні

Бұл эпизод Шоқанның бала күнінен-ақ әділдікке жақын, әлсізге қорған бола білетінін және өнерге, шеберлікке ықыласпен қарайтынын танытады.

Ғылыми мұрасы мен сапарлары

Алғашқылардың бірі

Шоқан Уәлиханов — халқымыздың тұңғыш археологтарының бірі. Ол зерттеуші ретінде Орталық Азия тарихы мен мәдениетін жүйелі түрде ғылыми айналымға енгізуге күш салды.

Ең қауіпті сапар

Оның ең қатерлі сапарларының бірі — Қашқарияға құпия жағдайда баруы. Ол бұл сапарда «Әлімбай» деген лақап атпен керуенбасы ретінде кірген.

Экспедициялар хронологиясы

  1. 1855 Орталық Қазақстанды, Жетісу мен Тарбағатайды аралап, қазақ халқының тарихы, әдет-ғұрпы және діни ұғымдары туралы деректер жинады.
  2. 1856 Қырғыз елін зерттеу экспедициясына қатысып, кейін Құлжаға барып, Жоңғария тарихын зерделеді.
  3. 1857 Қырғыз еліне қайта барып, жиналған материалдарын ғылыми еңбектерінде кеңінен пайдаланды.
  4. 1858–1859 Қашқарияға әйгілі саяхатын жасады.

Негізгі еңбектері

  • «Жоңғария очерктері»
  • «Қырғыздар туралы жазбалар»
  • «Қазақтың халық поэзиясының түрлері туралы»
  • «Ыстықкөл сапарының күнделіктері»
  • «Қытай империясының батыс өлкесі және Құлжа қаласы»

Ғылыми ортадағы бағалануы

Бұл еңбектерді орыс ғалымдары жоғары бағалаған. П. П. Семенов-Тянь-Шанский Жетісу өңіріндегі зерттеулерінде Шоқанмен кеңесіп отырған.

Семенов-Тянь-Шанскийдің ұсынысымен 1857 жылы Шоқан Ресей географиялық қоғамының толық мүшесі болып сайланды.