Қазақша рефераттар

Құстардың жақсүйектері - мүйізденген тұмсық

Күнделікті жоспар (Биология, 6-сынып)

Сабақ

35

Тақырып

§37. Омыртқалы жануарлардың асқорыту жүйесі және онда астың қорытылуы

Сабақтың мақсаты

  • Омыртқалы жануарлардың (балықтар, қосмекенділер, жорғалаушылар, құстар, сүтқоректілер) асқорыту жүйесі және астың қорытылуы туралы білімін кеңейту.
  • Тәрбиелік жұмыстар арқылы оқушы тұлғасында жағымды өзгерістерге ықпал ету.
  • Пәнге және тақырыпқа қызығушылықты арттыру.

Сабақтың әдісі

Түсіндірмелі

Сабақтың типі

Құрастырылған

І. Ұйымдастыру кезеңі

Сыныптың сабаққа дайындығын тексеру, оқу құралдарын реттеу, сабақтың мақсаты мен жұмыс тәртібін қысқаша хабарлау.

ІІ. Үй тапсырмасын тексеру

Қайталау сұрақтары

  • Жануарлар тіршілігінде қоректенудің маңызы қандай?
  • Қоректің құрамындағы тіршілік үшін ең қажетті нәрлі заттарды атаңдар.
  • Неліктен бұл заттарды «құрылыс материалы» деп атайды?
  • Қуат қайдан және қалай пайда болады? Оның құрылыс материалына қандай қатысы бар?
  • Синтез деген не? Өз түсінігіңді айтып бер.
  • Синтез нәтижесінде қабылданған ас ағзада қандай өзгерістерге ұшырайды?
  • Тозған жасушалардың жаңаруына бұл үдерістің қандай қатысы бар?

Сәйкестендіру тапсырмасы

Асқорыту жүйелерінің (әріптермен белгіленген) қайсысы қай жануарға/жәндікке (сандармен белгіленген) тән екенін анықтап, сәйкес әріп пен санды бірге жазыңдар.

Жүйелер

А
Ауыз қуысы – жұтқыншақ – өңеш – жемсау – қарын – ішек.
Ә
Өткір хитинді үстіңгі тақташа – тісшелі астыңғы жақ – ерін – өңеш – тісшелі қарын – ішек.
Б
Ауыз – жұтқыншақ – ішек.
В
Ауыз тесігі – ішек қуысы – асқорыту вакуолі.

Жануарлар/жәндіктер

  1. 1. Ақ планария
  2. 2. Зауза қоңыз
  3. 3. Гидра
  4. 4. Шұбалшаң

Қосымша сұрақтар (Гидра)

  • Гидрада асқорытуға дененің қай қабатының жасушалары қатысады? (Энтодерма қабаты.)
  • Гидрада асқорытудың қарапайымдылармен ортақ белгісі қандай? (Асқорыту вакуолінің болуы.)

ІІІ. Жаңа материалды түсіндіру

Омыртқалылардағы асқорыту: жалпы схема

Балықтар, қосмекенділер және жорғалаушылар сияқты омыртқалы жануарларда ауыз қуысындағы жақсүйектер, тістер және тіл жемтікті ұстап, оны жұтқыншаққа қарай жылжыту қызметін атқарады. Жем жұтылып, өңеш арқылы қарынға түскенге дейін айтарлықтай өзгеріске ұшырамайды.

Қарынға түскен соң ас қарын бездері бөлетін сөлдің әсерімен ішінара қорытылады да, ішекке өтеді. Ішекте ол ұйқы безі сөлдерімен және бауырдан бөлінетін өтпен араласып, толық қорытылып, ішек қабырғалары арқылы сіңіріледі.

Негізгі ой

Ас қорытудың ең қарқынды кезеңдері қарында және ішекте жүреді; ал ұйқы безі сөлдері мен өт қорытуды толық аяқтауға көмектеседі.

Құстардың асқорыту жүйесінің ерекшеліктері

Құстардың жақсүйектері мүйізденген тұмсыққа айналған, сондықтан тістері болмайды. Жем ірі болса, оны тұмсығымен шоқып, бөлшектеп жұтады.

Жемсау

Дәнқоректі құстарда (кептер, тауық және т.б.) өңештің соңғы бөлімі кеңейіп, жемсауға айналады. Мұнда жем бездерден бөлінетін сөлмен араласып, жұмсарып, аздап өзгеріске ұшырайды.

Бунақденелілермен қоректенетін кейбір құстарда (мысалы, қарлығаш) жемсау болмайды: жем тікелей өңештен қарынға өтеді.

Екі бөлімді қарын

Құстардың қарыны безді қарын және етті қарын болып екі бөлімнен тұрады. Алдымен жем безді қарында асқорыту сөлімен араласады, кейін етті қарынға өтеді.

Етті қарында қалың бұлшықет жиырылып, жем қасаң қабықпен және құстардың жұтатын ұсақ тас пен құм түйіршіктерімен үйкеліп, әбден ұсақталады. Осылайша, етті қарын тістің қызметін атқарады.

Бұдан кейін жем ішекте бауыр мен ұйқы безінің сөлдерінің әсерімен толық қорытылады.

Сүтқоректілер: тістердің түрлері және ауыз қуысындағы қорытылу

Сүтқоректілерде әдетте тістердің үш түрі болады: күрек тістер, сойдақ тістер және азу тістер. Түрлерге қарай олардың пішіні, мөлшері және саны әртүрлі болады.

Мысалдар

  • Үй қояны, құндыз, тиін сияқты жануарларда күрек тістер жақсы дамыған, ал сойдақ тістер болмайды.
  • Ит, сусар, арыстан сияқты жыртқыштарда күрек тістер әлсіз, ал сойдақ тістер күшті дамыған.

Тістің құрылысы

  • Тістер жақсүйектегі ұяларға түбірі арқылы бекиді.
  • Тіс дентиннен тұрады, сыртын кіреуке (эмаль) қаптайды.

Ауыз қуысында жем сілекеймен шыланып, шайналады және ұсақталады. Сілекей жем құрамындағы крахмал тәрізді көмірсуларды ыдыратуды бастайды. Сондықтан сүтқоректілерде ас қорытылуы ауыз қуысынан басталады.

Ұсақталған және шала қорытылған жем жұтқыншақ арқылы өңешке, одан қарынға өтеді.

Ескерту

«Толық нұсқасын жүктеу» деген белгі мәтіннің бастапқы нұсқасында берілген, бірақ бұл материалдың өзінде жүктелетін файл көрсетілмеген.