Сүндет тойы
Тәрбие сағаты туралы
Бұл материал Аршалы ауданы №2 орта мектебінде өткен 5-сыныпқа арналған әдеби-музыкалық композицияның мазмұнын жүйелеп, тілі мен құрылымын өңдеп беруге арналған. Шараны қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі Байбашкарова Нұрсұлу Сапарбековна ұйымдастырды. Тақырыбы — «Дәстүрдің даналығы».
Пішімі
Әдеби-музыкалық композиция
Негізгі өзек
Салт-дәстүр, ұлттық тәрбие, бірлік пен келісім
Қатысушылар
5-сынып оқушылары, ұстаздар, қадірлі қонақтар, ауданның ақ әжелері
Мақсаты мен тәрбиелік бағыты
Шараның басты мақсаты — оқушыларға халқымыздың салт-дәстүрін, әдет-ғұрпын, мәдениетін таныту, ата-бабадан қалған асыл мұраны құрметтеуге баулу. Сонымен бірге оқушылардың сөйлеу мәдениетін, есте сақтау қабілетін дамытуға ықпал ету, танымдық, эстетикалық және патриоттық тәрбие беру көзделді.
Нақты міндеттер
- Көріністер арқылы ұлттық салт-дәстүрдің мәнін түсіндіру, ұрпақ жадында жаңғырту.
- Достық пен келісімнің, тәуелсіздіктің тұғыры берік екенін ұғындыру.
- Отанды сүюге, құрметтеуге, ел абыройын асқақтатуға және дәстүрді ұмытпауға тәрбиелеу.
- Қазақ тіліне тән дыбыстарды дұрыс айтуға дағдыландыру.
Көрнекілік пен дайындық
Қолданылған материалдар
- Плакатқа жазылған нақыл сөздер.
- Салт-дәстүрге сай тұрмыстық бұйымдар.
- Көріністерге арналған жабдықтар мен ұлттық киімдер.
- Ұлттық салт-дәстүрлерді танытатын слайдтар.
Ашылу сәті
Кеш басталғанда Бахтияр Тайлақбаевтың орындауындағы «Ата дәстүр» әні баяу ойнап тұрды. Интерактивті тақтадан салт-дәстүр тақырыбындағы слайдтар көрсетіліп, залда ұлттық рухты күшейткен әсерлі атмосфера қалыптасты.
Бағдарлама құрылымы
- 1. Ұйымдастыру бөлімі (ән, слайдтар).
- 2. Салт-дәстүр тақырыбындағы өлеңдер.
- 3. Қазақ биі.
- 4. «Бесікке салу» көрінісі.
- 5. «Қара жорға» биі.
- 6. Ефимов Русланның орындауындағы күй.
- 7. Абайдың «Желсіз түнде жарық ай» өлеңі (орындаушылар: Ахимова Айгерім, Григоренко Даша).
- 8. «Тұсау кесер» көрінісі.
- 9. Бата беру (ауданның ақ әжелері).
- 10. Қорытынды бөлім.
Жүргізушілер сөзі және ортақ ой
Қонақтарға сәлем
Жүргізушілер мерекелік кештің мәнін ашып, сәлемдесудің өзі ата дәстүрдің бір бөлігі екенін атап өтті. Шараның түйіні — ұлттық мұраға құрмет, елге сүйіспеншілік, көпұлтты қоғамдағы татулық пен ынтымақ.
Ұстаздың кіріспе сөзі
Мұғалім Нұрсұлу Сапарбековна қонақтарға алғыс білдіріп, тәрбиелік сағаттың мақсатын нақтылады: салт-дәстүрдің тәрбиелік қуатын таныту, Отанды сүюге баулу, оқушылардың тілдік дағдыларын жетілдіру. Кеш «ашық» деп жарияланып, көрермендер оқушылардың өнерін тамашалауға шақырылды.
Салт-дәстүрлер: өмірдің кезең-кезеңі
Сүйінші, ат қою, шілдехана
Қазақ отбасында нәрестенің дүниеге келуі — үлкен қуаныш. Жақсы хабар жеткізген адамнан «сүйінші» сұрау — ізгі дәстүр. Кейін үлкендер немесе ауыл ақсақалы балаға ат қойып, ізгі ниет білдіреді. Одан соң шілдехана тойы өтіп, «бауы берік болсын» деген бата-тілектер айтылады.
Шілдехананың түпкі мәні — ана мен баланы қорғау, қуанышты бірге бөлісу, жас өмірге жақсы тілек тілеу.
Бесік тойы және «бесікке салу»
Шілдеханадан кейін бесік тойы жасалады. Бесік — қасиетті, киелі мүлік, сәбидің алтын ұясы. Бесікті аластап, көрпеше-жастықтарын жайғастырып, баланы бөлеп, бесік жыры айтылады. Бұл рәсімді көпті көрген, өнегелі әжелер атқарады.
Аластау сөзі
«Алас, алас, әр пәледен алас. Асқар-асқар таумен кет! Ағыны қатты сумен кет! Тастай қараңғы түнмен кет! Ұйқың қатты болсын, күлкің тәтті болсын!»
Бесік жырының үзіндісі
«Әлди, әлди, ақ бөпе, ақ бесікке жат бөпем… Өссін деп сен ер жетіп, әжең тыным таппайды…»
Халық даналығы: «Ел болам десең, бесігіңді түзе». Бұл сөз ұлттық тәрбиенің өзегін айқындайды.
Қырқынан шығару
Нәресте дүниеге келгеніне қырық күн толғанда қырқынан шығару рәсімі жасалады: баланы шомылдырып, қарын шашы мен сүт тырнағын алады. Бұл — тазалық пен амандықты, өсіп-өркендеуді тілейтін дәстүр.
Тұсау кесер: қадамға құт тілеген ырым
Тұсау кесу — бір жасқа толып, жүре бастаған баланың жолы ашық, қадамы берекелі болсын деген тілекпен жасалатын ғұрып. Тұсау көбіне ала жіппен, майлы ішекпен немесе көк шөппен кесіледі: адалдыққа, тоқтыққа, өсіп-өнуге бастасын деген ишара.
Тұсау кесер жырының өзегі
«Қаз-қаз, балам, қаз балам, қадам бассаң мәз болам… Тұсауыңды кесейін… Құтты болсын қадамың!»
Дәстүр бойынша тұсауды кесетін адам — жүрісі ширақ, өмірі өнегелі, сөзі мығым, ісі берекелі жан болуы керек деп есептелген.
Өнер мен рухани сабақтастық
Шара барысында күйлер орындалып, ұлттық билер биленді. Абайдың «Желсіз түнде жарық ай» өлеңі оқылып, поэзия арқылы сезім тазалығы мен әсемдік құндылығы дәріптелді. «Қара жорға» биі көрермен көңілін көтеріп, ұлттық өнердің өміршеңдігін көрсетті.
Атқа мінгізу және сүндет той
Қазақы ортада баланың азамат болып қалыптасу белестерін айқындайтын тойлар да ерекше мәнге ие. Атқа мінгізу — балаға жауапкершілік пен ерлік ұғымын танытса, сүндет той — діни-рухани міндет пен дәстүрдің тоғысқан көрінісі.
Қонақжайлық — ұлт мінезі
Кештің маңызды тақырыптарының бірі — қазақ халқының қонақжайлығы. Дәстүр мен ғұрып ғасырлар бойы қалыптасып, татулық пен көршілікке қызмет еткен. Бұл — халық даналығының, ұлт рухының айқын айғағы.
Негізгі ұстаным
Қонаққа құрмет көрсету — дастархан молшылығымен ғана емес, ниет тазалығымен өлшенеді.
Қоғамдық мәні
Дәстүрлер адамдарды жақындастырып, бірлік пен келісімді бекемдейді.
Бата және қорытынды ой
Шара соңында ақ әжелердің батасы беріліп, жас ұрпаққа амандық, адалдық, білім мен бірлік тіленді. Кештің жалпы түйіні бір арнаға тоғысты: халқын сүйген — салтын сүйеді. Дәстүр — өткеннің сарқыншағы емес, ұрпақ тәрбиесін өрнектейтін тірі құндылық.
Тәрбие сағаты Абайдың адам бойындағы білмекке құмарлық пен қызығушылық туралы тағылымды ойымен түйінделіп, оқушыларды ізденіске, мәдениетке, рухани өсуге үндеді.