Ойын жүргізушінің мақсаты - сыңар қалған ойыншыға көрші іздеу
Ұлттық ойындар: ереже, тәртіп, көңіл көтеру
Төмендегі ойындар — балалардың қимыл-қозғалысын, тапқырлығын, зейінін, ұжымдық әрекетін дамытатын дәстүрлі әрі танымал түрлер. Көп ойында «айып тарту» дәстүрі бар: қателескен ойыншы көпшіліктің ұйғарымымен өлең айтады, би билейді, күй тартады немесе басқа өнер көрсетеді. Бұл — жазалау емес, ойынның көңілді бөлігі әрі батылдыққа баулитын тәрбие құралы.
Қауіпсіздік
- Алаңды тексеріңіз: тайғақ жер, кедергі, өткір зат болмауы керек.
- Қашықтық сақтаңыз: доп, таяқ, арқан қолданылатын ойындарда арақашықтық маңызды.
- Ережені алдын ала келісіңіз: даулы сәттерді азайтады.
Ұйымдастыру
- Топқа бөлу: әділ санау, жұп/тақ, бойына қарай қатарға тұрғызу.
- Жүргізуші рөлі: тәртіпті қадағалап, ойын қарқынын ұстайды.
- Уақыт: кей ойындарда кезең-кезеңімен уақыт белгілеу тиімді.
Айдапсал
Ойнаушылар екі топқа тең бөлінеді: бір топ сыртқа шығады, екінші топ үйде (немесе бөлмеде) қалады. Ойынды басқарушы сыртта тұрғандардың есімдерін үйде отырғандарға «тағайындап», өзі белгілеп алады. Содан соң сырттағы ойыншыларды бір-бірлеп шақырады.
Шарт бойынша кірген ойыншы отырғандардың ішінен өз есімі берілген ойыншыны табуы керек. Дұрыс тапқандар сол ойыншының қасына барып отырады да, айып тартпайды. Таба алмағандар көпшіліктің ұйғарымымен өнер көрсетеді. Келесі айналымда екі топ орын алмастырады.
Арынды арқан
Балалар шеңбер жасап тұрады. Бір ойыншы арқанның бір ұшын ұстап, шеңбердің ортасында отырады. Екінші ойыншы арқанның екінші ұшына таяқша байлап, шеңбер бойымен айналдырады.
Кім арқанды аяқтарының астынан секіріп өте алмай, ұстап қалса — ойыннан шығады. Шыққан ойыншы көпшіліктің ұйғарымымен ортада өнер көрсетеді. Басқа нұсқа: осылайша бір ойыншы ғана қалғанша жалғастырып, соңғы қалған ойыншыны жеңімпаз деп жариялау.
Арқан тартыс
Жазда көгалда ойнауға қолайлы. Ойыншы саны 10 баладан аспағаны жөн. Ұзындығы 8–10 метр, екі ұшы түйілген арқан қажет. Арқанның дәл ортасына белгі ретінде қызыл мата байланады.
Қатысушылар бойына қарай бір қатар болып тұрып, жүргізушінің тапсыруымен «бір, екі…» деп саналады. «Екі» дегендер (жұп) бір жаққа, «бір» дегендер (тақ) екінші жаққа бөлінеді де, белгі бойынша тартыс басталады.
Атқаума
Ойын 6 баламен, үш-үштен бөлініп ойналады. Бір ойыншы сол қолымен өз оң білегін ұстайды. Қарама-қарсы тұрған ойыншы да дәл солай істейді. Содан кейін бос қолдарымен бірінің білегінен бірі ұстап, бірлескен қимыл арқылы ойын жалғасады.
Зейін мен байқампаздыққа арналған ойындар
Ақшамшық
Жүргізуші ойыншыларды араларынан бір кісі өтетіндей етіп дөңгелете отырғызады да, ортаға шығып, екі алақанын беттестіре ұстайды. Ойыншылар да солай істеуі керек. Жүргізуші алақанының арасындағы сақинаны «тастағандай» болып айнала жүріп, оны білдірмей бір ойыншыға ғана қалдырады.
Айналып болған соң ортаға келіп: «Ақшамшығымды бер!» — деп дауыстайды. Сақинаны алған адам орнынан атып тұруы тиіс. Әр ойыншы оң жағындағы көршісін бақылап отырады: сақина кімде екенін байқамай қалса немесе сақина алған адам тұрып кетсе — жазаны сол жағындағы ойыншы тартады. Айыпкер көпшіліктің ұйғарымымен өнер көрсетеді; көпшілік шешіміне қарсыласуға болмайды.
Біз де
Кең бөлмеде ойналады. Балалар қаз-қатар отырады. Ойын бастаушы әңгіме айтады: егер қосылып айтуға болатын сөз айтылса, бәрі «Біз де» деп жауап береді; ал қосылуға болмайтын сөз айтылса — үндемейді. Қате жауап берген ойыншы айып тартады (ән айтады, тақпақ оқиды, би билейді).
Үлгі:
- — Мен көлге барамын. — Біз де.
- — Одан үйрек ұстап аламын. — Біз де.
- — Үйректің жарымын күшігіме беремін. — Біз де.
- — Күшігім жейді. (Мұнда «Біз де» деуге болмайды.)
Тымпи-тымпи
Бастаушы ортаға шығып: «Тым-тырыс, тымпи-тымпи» дейді. Сол сәттен бастап қалғандары үн шығармауы тиіс. Ортадағы ойыншы түрлі әзіл, сықақ, қызықты әңгіме айтып, жұртты күлдіруге тырысады. Кім сөйлеп қойса немесе күліп жіберсе — айыпкер, айыбына өнер көрсетеді. Айыбын өтеген соң ол ортаға шығып, ойынды басқарады.
Ұшты-ұшты
Ойын бастаушы ұшатын және ұшпайтын заттарды араластырып, тез-тез айтады. Шарт бойынша тек ұшатын зат аталғанда ғана ойыншылар қол көтеруі керек. Ұшпайтын затқа қол көтеріп қойған ойыншы айып тартып, өлең айтады, би билейді немесе өзге өнер көрсетеді.
Қимыл-қозғалыс және командалық ойындар
Аңшылар
Ойнаушылар екі топқа бөлінеді: үйректер шеңбердің ішінде қалады, аңшылар шеңбер бойына тізіліп тұрады. Аңшылардың мақсаты — доппен үйректерді көздеп ұрып, ойыннан шығару. Доп тиген үйрек ойыннан шығады.
Ойынды уақытпен ойнауға болады: екі жаққа да тең уақыт беріледі, уақыт біткен соң орын ауыстырады. Соңында белгіленген уақытта үйректі көбірек «атқан» аңшылар тобы жеңеді.
Аңшылар мен қояндар
Жылдың кез келген мезгілінде ойналады: жазда доппен, қыста қармен. Екі топқа бөлінеді, аңшылар саны қояндардан екі есе аз болады. Бір-бірінен 50–100 адымдай арақашықтықта екі шеңбер (ін) сызылады. Қояндар бір інге орналасады.
Аңшылар іннің шетінде тұрып, «тықырлатып» белгі бергенде (жерді аяқтарымен түрткілейді), қояндар іннен шығып, екінші інге қарай қашады. Осы кезде аңшылар қояндарды «атады». Екінші шеңберге жеткенше тиген қоян ойыннан шығады. Барлық қоян «атылғанша» ойын жалғасады.
Қамалды қорға
Ойнаушылар үлкен шеңберге тұрады. Ортаға «қамал» ретінде мосы немесе орындық қойылады. Бір ойыншы қорғаушы болады. Шеңбер бойындағы ойыншылар доппен қамалды көздеп лақтырады, ал қорғаушы допты қамалға тигізбеуге тырысады.
Кім допты қамалға тигізсе — сол ойыншы қорғаушымен орын алмастырады. Ойын осылай жалғаса береді.
Тасымақ
Екі жерге ыдыспен су қойылады. Екі ойыншы қасықпен суды қарсы беттегі бос кесеге тасиды. Ойын командамен де ойналады: әр командада үш адамнан.
Шарт: суды төкпей-шашпай, мүмкіндігінше жылдам жеткізу. Жеңген команда жүлдеге ие болады.
Шеңбер, дауыс және сезімталдық ойындары
Дауыста, атыңды айтам
Ойыншылар қол ұстасып шеңбер құрады. Көзі байлаулы бір ойыншы ортасында тұрып, қолындағы таяғын шеңбердегі кез келген ойыншыға ұсынып: «Дауыста, атыңды айтам» дейді. Таяқтың екінші ұшын ұстаған ойыншы дауысын өзгертіп сөйлейді. Көзі байланған ойыншы атын дұрыс тапса — орын ауыстырады. Үш ойыншының атын қатарынан таба алмаса, ойыннан шығады.
Соқыртеке
Ойыншылар шеңбер жасап тұрады. Ортаға көзі орамалмен байланған «соқыртеке» шығады. Шеңбердегілер білдірмей барып, оны түрткілейді. Соқыртеке түрткен ойыншысын ұстап алып, атын айтуы керек (ұстай алмаса да, атын дауыстап айтуға тырысады).
Кейде соқыртеке тыныш тұрған ойыншыны да ұстап алуы мүмкін. Онда ұсталған ойыншы көзі байланып, ортаға шығып соқыртеке болады. Ойыншылар шеңберден шықпай, үнемі қозғалыста жүргені дұрыс.
Сымсыз телефон
Қыздар мен жігіттер сап түзеп тұрады. Жүргізуші бірінші адамға сөз немесе сөйлемді құлағына сыбырлап айтады. Ол келесі көршісіне естігенін жеткізеді — осылайша соңғы адамға дейін жалғасады.
Соңында жүргізуші соңғы адамнан бастап сұрайды. Сөзді бұрмалап жеткізген ойыншы айып өтейді: ән салады, би билейді, өлең оқиды және т.б.
Тапшы, кімнің даусы?
Шеңбердегі ойыншылардың бірі ортаға шығып, көзін байлап жүргізуші болады. Қалғандары өлең айтып, шеңберді айнала жүгіреді. «Секір-секір» деген сөзді алдын ала белгіленген оқушы айтады. Өлең аяқталған соң жүргізуші көзін ашып, «секір» деген баланы табуға тырысады. Тапса — айтқан бала жүргізуші болады.
Ептілік, күш және дәлдік
Теңге алу
Асаба ортаға бос бөтелке қойып, аузына ақша қыстырады. Ойыншы бөтелкеден 10 адымдай қашық тұрып, ұзындығы 50–70 см таяқтың бір ұшын жерге тіреп, екінші ұшына маңдайын қойып, басын алмай 10 рет айналады. Содан кейін теңселмей барып бөтелке аузындағы ақшаны алуы керек.
Орта жолда тәлтіректеп кетсе — ойыннан шығады және айып төлейді. Айып мөлшері бөтелке аузындағы ақша мөлшерінен кем болмауы керек.
Оқтау тартыс
Екі бала ортаға шығады. Жерге сызық сызып, сызықтың екі жағына тұрады. Оқтаудың екі ұшын ұстап тартады: кім сызықтан өтсе — жеңіледі. Күші басым болып тартып алған ойыншы жеңеді.
Қындық сандық
Екі ойыншы ортаға шығып, бір-біріне арқаларын тіреп тұрып құшақтасады. Белгі берілгенде екеуі алға еңкейіп, бірін-бірі жерден көтеріп алуға тырысады. Қайсысы бұрын көтерсе — сол жеңеді. Жеңгені қалады, ұтылғанның орнына келесі ойыншы шығады. Жеңісті көп алған ойыншы жеңімпаз атанады.
Таяқ жүгірту
Ойыншылар кезекпен өз тұрған жерінен 10 шақты адым жердегі жарқабақ (қар үйіндісі) жаққа таяғын лақтырады. Жеңімпаз таяқтың қардан өткен жағындағы ұзын-қысқалығына қарай анықталады.
Кезек күтіп көп уақыт кетпес үшін 3–5 адамнан артық болмағаны жөн. Оқушылар көп болса, 2–3 топқа бөліп ойнауға болады.
Қарагие
Көгалды жерде, алаңда ойналады. Көбіне ер балалар қатысады. Әр ойыншыда қарағайдан немесе қайыңнан жасалған ұзындығы шамамен 2–2,5 метр, бір басы үшкір сырық болады. Егер сырық жас ағаштан жасалса, үшкір жағын отқа ұстап кептіріп алған дұрыс — сонда мұқалмайды.
Жүргізуші көмбеден 15–20 метр жерге жалауша тігеді. Мақсат — белгіленген қашықтықтан таяқпен жалаушаны дәл көздеу. Жалаушаға көп тигізген ойыншы жеңеді.
Рөлдік және «ұстап алу» ойындары
Ордағы қасқыр
Алаңның ортасынан аралығы 40–50 см болатын екі сызық сызылады — бұл «қасқыр жатқан ор». Қалған ойыншылар қозы-лақ болып, ордың бір жағында жүреді. Мұғалімнің (немесе жүргізушінің) белгісі бойынша қозы-лақтар ордың екінші жағына өтуі керек, ал қасқырлар өтіп бара жатқандарды ұстап алуға тырысады.
Қолға түскен немесе секіріп үлгермеген қозы-лақтар қайтадан жүгіреді. Ұсталғандардың саны қасқырлар санымен теңескенде, ойын тоқтатылады. Ойын басында қасқыр саны қозы-лақтан екі есе аз болады.
Тұтқын алу
Ойнаушылар екі топқа тең бөлінеді. Екі топтан бір-бір ойыншы теріс қарап тұрып, қолдарын айқастырып «көпір» жасайды. Бірінші топ тізбекке тұрып, «Алал-ай, бұлал-ай» деп әндетіп көпірдің астынан бір-бірлеп өте бастайды.
Екінші топ көпір түбінде әр ойыншыға тас не бас киім секілді зат ұстатып, оның «белгіленген атын» айтуды өтінеді. Заттың аты әндегі «алал-ай» немесе «бұлал-ай» болып шартталады. Дұрыс айтса — өте береді; таба алмаса — көзі байланып, «тұтқын» ретінде қарсылас топқа жіберіледі. Ойын осылай жалғасады.
Ойлау, тіл және сабақта қолданылатын ойындар
Ойындардан бөлек, сабақ барысында мұғалім жиі қолданатын әдістердің бірі — үлестірмелі карточкалар. Дұрыс құрастырылған тапсырмалар балалардың жауапкершілігін арттырып, қателікті азайтуға және нәтижені жақсартуға ықпал етеді.
«Егіз сөздер»
Сабақта үлестірмелі карточкалар арқылы орындалатын тілдік тапсырмалар оқушылардың зейінін шоғырландырып, дәл орындау дағдысын қалыптастырады.
«Жануарлар кеңесі»
Тапсырма: жануар атаулары арқылы сандарға жасырылған әріптерді тауып, берілген нақыл сөзді оқу. Мысалы, суреттерден кірпі, қасқыр, түлкі, маймыл, қоян атаулары анықталады.
Криптограммалар: «Халық даналығы»
Тапсырма: алдымен сөйлемдерді толықтыратын сөздерді табу. Табылған сөздер жасырылған мақал-мәтелді оқуға көмектеседі.
«Кім жылдам?»
Мақсаты: буын үндестігін, буын түрлерін есте сақтап, пысықтау; оқушылардың шығармашылық қабілетін қорытынды арқылы салыстырып отыру. Ойын ойлау мен есте сақтауды дамытып, сөздік қорды байытады.
«Құрылысшы»
Мақсаты: ойын арқылы есте сақтау қабілетін дамыту, тез ойлап, тез айтуға үйрету, сөздік қорды ұлғайту. Ойналу тәсілі: тақтаға «құрылыс материалы» ретінде қатаң, ұяң, үнді дыбыстар жазылады; соларға сай дауысты дыбыстарды таңдау арқылы сөздер құрастырылады.
«Аяқталмаған сөздер»
Мақсаты: оқушылардың дауысты және дауыссыз дыбыстар бойынша алған білімін тексеру, өтілген материалды еске түсіру және бекіту.
Той-думанға ортақ дәстүр
Ойын арасында би биленіп, күй тартылып, ән айтылады. Үздік өнер көрсеткендерге сый-сияпат беріледі. Тойдың қызықты өтуіне үлкен-кіші демей, барлық қонақ ат салысады.