Кіші жүз рулары
Қазақ мемлекетінің XVI–XVII ғасырлардағы әлеуметтік-экономикалық жағдайы
Қоғам дамуына қарай басқару жүйесі күрделене түсті. Ұлттың қалыптасуы барысында ұлттық басқару жүйесіне деген қажеттілік артты. Қазақ хандығының мемлекеттік-әкімшілік құрылымы көпсатылы болып, елді басқарудың бірізді тәртібін қалыптастырды.
Қазақ хандығының басқару жүйесінің 7 тармағы
Қазақ хандығының басқару жүйесі 7 тармақтан тұрды: ауылдық басқару, ата-аймақ, рулық басқару, ұлыстық билік, жүздік билік, хандық билік және құрылтай (мәслихат).
1) Ауылдық басқару
Ауыл туыстас, жақын адамдардан құралған бірнеше отбасыдан тұрды. Ауылды ауылнай немесе ауылбасы басқарды.
2) Ата-аймақ
Ата-аймақ бір атадан тараған, жеті атаға дейінгі бірнеше ауылдан құралды. Бұл бірлестікті ақсақал басқарды.
3) Рулық басқару
Ру әдетте он немесе он бес аймақтан құралды. Ру басшысы ру биі немесе рубасы деп аталды.
4) Ұлыстық билік
Ұлыс бірнеше рудан тұрды. Жаугершілік жағдайда әр ұлыс өз жерінен он мыңдық жасақ шығара алды. Ұлыстың жоғарғы билігі ұлыс сұлтанының немесе ханның қолында болды.
5) Жүздік билік
Жүз бірнеше ұлыстардан құралды. Жүз басшылығы би атағының ең жоғары деңгейі саналды. Жүздің биі ордаби деп аталған.
6) Хандық билік
Хандық құрылым үш жүздің бірлігін қамтыды. Қазақ хандығының жоғарғы билігі Ұлы ханның қолында болды.
Ұлы жүз
Жетісу және Оңтүстік Қазақстан
Орта жүз
Орталық және Солтүстік-Шығыс Қазақстан
Кіші жүз
Батыс Қазақстан
Маңызды талап: Хан болып сайлану үшін Шыңғыс хан әулетінің ұрпағы болуы негізгі шарт саналды. Хан тағына көбіне малы көп, ықпалды шонжар-сұлтандар сайланды.
7) Құрылтай (Мәслихат)
Бүкіл қазақ ұлтының басын қосқан кеңес Құрылтай (Мәслихат) болды. Ел басына ауыр күн туғанда, күрделі мәселелерді талқылау үшін үш жүздің азаматтары құрылтайға түгел қатысып, ортақ шешім қабылдады.
Қоғамдық құрамы
XVI–XVII ғасырларда қазақ халқының құрамы негізінен екі топтан тұрды: ақсүйектер және қарасүйектер. Сонымен қатар қазақ қоғамында бас бостандығы жоқ құлдар мен күңдер де болды; олардың ешқандай құқықтары болмаған.