Ертегі және таныс әдеби шығармалардан үзінділерді сахналауда балалардың рольді сомдау шеберлігін дамыту
Ертегі мен әдеби шығармаларды сахналау: мектепке дейінгі балалардың рөл сомдау шеберлігін дамыту
Ертегі және таныс әдеби шығармалардан үзінділерді сахналау балалардың рөлді сомдау шеберлігін қалыптастыруда ерекше орын алады. Бұл үдеріс баланың қиялын оятып, сөйлеу мәдениетін дамытып, өзін еркін ұстауына көмектеседі.
Сахна өнерінің тәрбиелік қуаты
Сахналық қойылым әр балаға қуаныш пен ұмытылмас әсер сыйлайды. Ол көркемдік талғамды, еліктеу қабілетін және қиялды жетілдіреді. Сахнаны бір кезде орыстың ұлы ақыны «сиқырлы өлке» деп атауы бекер емес.
Қазақ өнерінің көрнекті тұлғаларының бірі Ш. Айманов театрды адамдарды жақындастыратын шығармашылық орта, ал сахна өнерін өмір шындығын танытатын құдірет деп бағалаған. Театр мерекелік сезім тудырып, күнделікті өмірді әсерге байытады әрі жаңа ойлар мен сезімдерге жетелейді.
Әрбір жаңа көрерменмен жүздескен сайын сахналық өнер жаңарғандай әсер беріп, адамға бірге толғану мен ортақ сезінудің сирек қуатын сыйлайды.
Сахналандырылған ойынның ерекшелігі
Мектепке дейінгі баланы тәрбиелеу мен дамыту міндеттерін шешуде сахналандырылған ойындар маңызды рөл атқарады. Олар желілі рөлдік ойындардан тек мазмұнымен ғана емес, орындау әрекетінің сипатымен де ерекшеленеді: мұнда белгілі бір әдеби мәтінге сүйенген нақты желі мен мағына бар.
Бейнелеу құралдары
- дауыс ырғағы мен сөйлеу мәнері
- көркемдік оқу тәсілдері
- бет әлпетінің өзгеруі, мимика
- қол қимылы, дене қалпы, жүріс-тұрыс
Нәтижесі
- кейіпкер бейнесін нақты сомдау
- өзін ұстау мәдениеті мен сахналық тәртіп
- өзіне сенім және қарым-қатынас дағдысы
- көркем әсерді сезініп, жеткізе білу
Тәрбиешінің жетекшілігі неге маңызды?
Мектепке дейінгі балалар театр ойындарын көбіне өздігінен жүйелі түрде ұйымдастыра бермейді. Қызығушылық тәрбиешінің ұсынысы мен бағыттауына байланысты күшейеді. Үдеріс ерте жастан басталса, кейін балалардың дербестігі де арта түседі.
Жас кезеңдеріне сай бірізділік
- 1 Алғашқы сәбилер тобында: халық әндері, қысқа тақпақтар, жұбату өлеңдері арқылы шағын сахналық көріністер.
- 2 Екінші сәбилер тобында: театр ойыншықтары мен қуыршақтарды қолдана отырып, тәжірибені кеңейту.
- 3 Ересек топта: театрлық әрекетті біртіндеп дербес ұйымдастыруға мүмкіндік беру.
Бес жас шамасында балалар кейіпкерді орындау барысында өз идеяларын енгізуге белсенді ұмтылады. Ересек мектепке дейінгі кезеңде көркемдік-бейнелік амалдарды арнайы үйретуге, әртүрлі сахна түрлерін пайдаланып, оқиға үзінділерін әңгімелеуге үйрететін жүйелі сабақтарды енгізуге болады.
Сахна арқылы қалыптасатын дағдылар
Қарапайым шығарманың өзінен әсерлі сахналық көрініс жасауға болады. Балалар сахнада жүруді, тұруды, сөйлеуді, кейіпкер бейнесін сомдауды үйренеді. Сонымен қатар өзін тануға, өзін сыйлауға, мәдениетті қарым-қатынас жасауға дағдыланып, жағымсыз әрекеттерді қайталамауға тырысады.
Жан-жақты тәрбиеленген бала жаттағанын, естігенін, білгенін түрлі өмірлік жағдайда орынды қолдануға ұмтылады. Театрдан көрген әсері немесе өздері қойған қойылымдар балалардың ой-өрісін кеңейтіп, спектакль туралы ата-анасына, достарына әңгімелеп беруге итермелейді.
Диалог
Әңгімеге араласу, кезекпен сөйлеу, тыңдай білу.
Монолог
Өз әсерін жүйелі баяндап, жеткізе алу.
Сөз мәдениеті
Интонация, екпін, анық айту, мәнерлеп оқу.
Балалар театрының түрлері
Балалар театрының бірнеше түрі бар. Ең кең тарағаны — ойыншық театры. Балалар қысқа тақпақтарды жаттап, өзіне тән мәнермен орындаудан бастап-ақ шағын спектакльдер ойнай алады. Мұнда адам рөлін ойыншықтар мен қуыршақтар орындайды.
Көркем шығарманы оқыту қаншалықты дұрыс ұйымдастырылса, мектеп жасына дейінгі балалардың эстетикалық талғамы соншалықты табысты дамиды. Тіпті ең кішкентайлар тобында да тақпақ пен қысқа өлеңдерді әсерлі айтқызу үшін үстел үсті театрын және шағын сахналық қойылымдарды қолдану пайдалы.
Балалардың ой-өрісі кеңейген сайын сахналық ойындар да күрделене түсуі тиіс. Балабақшада өтілетін көркем шығармалардың басым бөлігі, әсіресе қосымша материалдар, әртүрлі тәсілмен инсценировкалауға қолайлы.
Ертегіні сахналаудың кезеңдері
1-кезең
Балалар ұжым болып ертегінің мәтінін ауызша айтып шығады.
2-кезең
Ертегідегі барлық кейіпкерлердің сөзін мәнерлеп оқуды бір балаға ұсыну арқылы мәтінді тұтас сезіндіру.
3-кезең
Бірнеше шығармашылық тапсырмаларды орындау: қуаныш, қорқыныш сияқты сезімдерді, көңіл күйді көрсету және жеткізу.
4-кезең
Рөлдерге бөліп, ертегіні оқу және сахналық қойылым ретінде орындау.
Зерттеулер сахналық әрекеттің тиімділігі көбіне бейнелеу шығармашылығы сабақтарының кешенді ұйымдастырылуына байланысты екенін көрсетеді. Сәндік безендіру барысында бала ойлануға, ойын дамытуға, қиялдауға мүмкіндік алады — бұл сахнада жасалатын бейненің мәнерлі шығуына ықпал етеді.
Қорытынды
Балалардың танымдық ынтасын дамыту педагогтың ұйымдастыру шеберлігіне тікелей байланысты. Жүйелі түрде ұйымдастырылған сахналық ойындар мен қойылымдар баланың рухани әлемін байытып, сөйлеу қабілетін, шығармашылық белсенділігін және әлеуметтік қарым-қатынасын нығайтады.