Қорқыт ата кім
Әдебиет (8-сынып)
Сабақ тақырыбы: Ахмет Йүгінекидің «Ақиқат сыйы» дастаны
Сабақтың түрі
Жаңа сабақ
Әдіс-тәсілдері
- Әңгімелесу
- Түсіндіру
- Сұрақ-жауап
- Баяндау
Көрнекілігі
Кітаптар, кеспе қағаздар
I. Ұйымдастыру кезеңі
- Сәлемдесу.
- Сынып тазалығына мән беру.
- Оқушыларды түгендеу, назарын сабаққа аудару.
II. Өткенді қайталау
Төмендегі сұрақтар арқылы ежелгі дәуір әдебиеті және түркі жазба мұралары туралы білім еске түсіріледі.
Ежелгі дәуір әдебиеті
Қамтитын кезеңі: б.з.д. VII–V ғасырлар аралығы – б.з. XV ғасырына дейін.
Дәуірлерге жіктелуі:
- Сақ, ғұн дәуірлеріндегі жазу-сызулар, аңыз-жырлар (б.з.д. 7–5 ғғ. – б.з. 5 ғ.).
- Түрік қағанаты дәуіріндегі әдебиет (5–8 ғ.).
- Оғыз дәуіріндегі әдебиет (9–10 ғ.).
- Ислам дәуіріндегі әдебиет (10–12 ғ.).
- Алтын Орда дәуіріндегі әдебиет (13–14 ғ.).
Есік қорғаны: күміс тостағандағы жазу
«Аға, саған бұл ошақ! Ошағынан безгендер, тізеңді бүк! Халықта азық-түлік мол болғай!»
Алып Ер Тоңаның «Шаһнамадағы» есімі
Афрасияп.
Алып Ер Тоңаны жоқтауды жазып алған ғалым
Махмұт Қашқари.
Орхон ескерткіштері
Жазылған дәуірі: Түрік қағанаты, VIII ғасыр.
Аталу себебі: Моңғолиядағы Орхон өзені маңынан табылған.
Арналған тұлғалар: Білге қаған, Күлтегін, Тоныкөк.
Идеялық мұраты: ел тәуелсіздігі мен бірлігі, батырларды дәріптеу.
Қорқыт ата
Кім: әулие, сәуегей, жырау, күй атасы.
Өмір сүрген ғасыры: VIII ғасыр.
Талқылауға арналған сұрақтар: «Қорқыт ата кітабындағы» нақылдар қандай? Қорқыт ата нені іздеді? Іздегенін тапты ма?
Оғыз қаған жыры
Ұлдарының есімдері: Күн, Ай, Жұлдыз, Көк, Тау, Теңіз.
Соғысқан елі: Үрім қаған.
Әбунасыр әл-Фараби
Талқылауға арналған сұрақтар: Әл-Фараби кім? Қай ғылым салаларында еңбектер жазды? Оның қандай өлеңдерін білесіңдер?
III. Жаңа сабақ: Ахмет Йүгінекидің «Ақиқат сыйы» дастаны
Автор туралы қысқаша мәлімет
Ахмет Йүгінеки (Югнаки), Әдиб Ахмед ибн Махмуд (XII ғасырдың соңы, Түркістан өңірі — XIII ғасырдың басы) — орта ғасырлық ақын, хакім, ойшыл. Ол Йүгінеки (қазақша Жүйнек) қаласында туған. Ақынның ғұмыры мен өмір сүрген ортасы туралы дерек аз сақталған.
Ахмет Йүгінеки туғаннан зағип болғанымен, жастайынан ілім-білімге құштарланып, түркі және араб тілдерін жетік меңгерген. Шариғат қағидаларын терең танып, білім-парасаты үшін «Әдиб Ахмед» деген құрметті атқа ие болған.
Шығарма табиғаты
Діни танымы кемелденген шағында Ахмет Йүгінеки ислам құндылықтарына сүйенген өлең-жырларын қысқа тақырыптарға бөліп жаза бастайды. Кейін бұл мұралар біріктіріліп, «Һибату-л-хақаиқ» («Ақиқат сыйы») атты дидактикалық дастанға айналған.
Маңызды байланыс: мазмұны мен танымдық қуаты тұрғысынан «Ақиқат сыйы» Әл‑Фараби, Махмұт Қашқари, Жүсіп Баласағұни, Қожа Ахмет Ясауи мұраларымен үндесіп, IX–XIII ғасырлар аралығындағы түркі дүниесінің рухани қазынасына айналған.
Дастанда айқындалатын құндылықтар жүйесі
1-құндылық
Алла тағала — абсолютті құндылық
Өліні тірілтіп, тіріні өлтіретін де — Құдай. Бүкіл құдіреттің иесі — жалғыз Жаратушы.
2-құндылық
Бақыт жолы — білім арқылы
Білімсіздік құнсыз бақыр мысқа теңеледі; білім адамды биіктетіп, ғалымдыққа жетелейді.
3-құндылық
Дүниеқұмарлық — қателіктің басы
Байлық пен кедейлік — Алланың ісі. Дүниенің соңынан шектен тыс қуалау адамды адастырады.
4-құндылық
Жомарттық пен сабыр
Сабыр — құт. Әр қасіреттің соңы — қуаныш; жақсылық күткен жан сабырлы болуға тиіс.
5-құндылық
Залымдықтан сақтану
Қулық-сұмдық, жауыздық, арамдық, қаныпезерлік секілді әрекеттердің түбі — залымдық. Ақын қоғамда тәртіпті тежейтін, теріс қылықты тыятын адамдар азайып, бейбастықтың көбейгеніне қынжылады.
Мәтіннің сақталуы және қолжазба нұсқалары
«Ақиқат сыйының» түпнұсқасы бүгінгі күнге жетпеген. Дегенмен XIV–XV ғасырларда көшірілген 3 нұсқа және бірнеше үзінді белгілі.
1-нұсқа (ең көнесі)
1444 жылы Самарқанда Арыслан Қожа тархан Әмірдің қалауымен Зәйнүл Әбдін бин Сұлтан Бақыт Журжани Құсайын көшірген. Көне ұйғыр жазуымен, ара-арасында арабша таңбалармен берілген; көлемі — 508 жол. Қазіргі сақталатын орны — Стамбұлдағы Айя-София кітапханасы.
2-нұсқа
1480 жылы Стамбұлда Шайхзада Әбд әр-Раззақ ұйғыр және араб жазуымен көшірген; 506 жол. Парсыша, тәжікше түсініктемелері бар. Айя‑София кітапханасында сақтаулы. Бұл нұсқаны Н. Әсім 1915 жылы, ал М. Маһмұдов 1972 жылы алғаш жариялаған.
3-нұсқа (арабша)
XIV ғасырдың соңы немесе XV ғасырдың басында көшірілген; көлемі — 524 жол. Стамбұлдағы Топқапы сарайында сақтаулы.
Жоғалған дерек
«Ұзын көпірдегі Сейіт Әлі» есімді кісінің кітапханасынан табылып, Анкара кітапханасына тапсырылған, кейін мүлде жоғалып кеткен Ахмет Йүгінеки мұралары туралы да мәлімет бар.
«Ақиқат сыйы» — түркі дүниесіндегі дидактикалық дәстүрді жалғаған, адам мінезін түзету мен рухани кемелденуді мақсат еткен көрнекті мұра. Сабақта дастандағы негізгі ұстанымдарды бүгінгі өмірлік құндылықтармен байланыстыра талқылау ұсынылады.