Қысымның өлшем бірлігі
Сабақ тақырыбы: Атмосфералық қысым
Білімділік мақсат
Атмосфералық қысым ұғымын, оның пайда болу себептерін, Торричелли тәжірибесінің мәнін, өлшем бірліктерін, қалыпты қысымды және қысымның биіктік пен ауа райына байланысты өзгеруін түсіндіру. Барометр туралы негізгі мәлімет беру.
Дамытушылық мақсат
Оқушыларды өз бетімен бақылау жасап, ғылыми қорытынды шығаруға бағыттау.
Тәрбиелік мақсат
Жауапкершілікке, тиянақтылыққа, еңбекқорлыққа тәрбиелеу және дүниетанымды кеңейту.
Оқыту әдісі
Баяндау, сұрақ-жауап
Технология
СТО
Көрнекіліктер
Интерактивті тақта, слайд, шприц, стакан, қағаз, су, түтіктер
Сабақ барысы: «Жүйелі білім пойызы»
Сабақ «жүйелі білім пойызымен» саяхат түрінде ұйымдастырылады. Оқушылар үш вагонға бөлінеді (1 вагон, 2 вагон, 3 вагон) және алдыңғы тақырыптармен байланыс орнатып, Түркістанға бағыт алған танымдық сапарға шығады.
Қожа Ахмет Йассауи кесенесі: үй тапсырмасын тексеру
Түркістан — тарихи-мәдени орталық. Бұл сапарда біз өткен сабақтағы тақырыптарды (қатынас ыдыстар, су құбыры, қысым) еске түсіріп, жаңа білімге негіз қаламыз.
1 вагон — «Кім жылдам?»
- Су құбыры не үшін қажет? Су құбырларының неше түрі бар?
- Қысым дегеніміз не?
- Тұрмыстық су құбыры не үшін қажет?
2 вагон — «Кім жылдам?»
- Өнеркәсіптік су құбырлары не үшін қажет?
- Су құбырының құрылысы мен жұмыс істеу принципі қандай?
- Қысымның формуласы қандай?
3 вагон — «Кім жылдам?»
- Қатынас ыдыс дегеніміз не? Қандай түрлері бар?
- Қысымның өлшем бірлігі қандай?
- Шлюз дегеніміз не? Сурет бойынша түсіндіріп, себебін айт.
Тайқазан: қызығушылықты ояту
Тайқазан кесененің ортасындағы қазандықта орналасқан. Ол 1399 жылы Әмір Темірдің бұйрығымен құйылған. Енді біз тәжірибелер арқылы атмосфералық қысымның әсерін бақылап, бүгінгі тақырыпқа өтеміз.
1-тәжірибе: пипеткамен бақылау
- Құралдар: су, стакан, пипетка
- Пипетканың резеңке бөлігі ішіндегі ауаны қысып, пипетканы суға батырғанда су пипетка бойымен жоғары көтеріледі.
2-тәжірибе: шприцпен бақылау
- Құралдар: су, шприц, стакан
- Шприцті суға батырып, поршеньді суға дейін түсіреді. Содан соң поршеньді жоғары жылжытқанда су поршеньмен бірге жоғары көтеріле бастайды.
- Қорытынды: суды жоғары «ілестіріп» көтеретін — атмосфералық қысым.
Осы бақылаулардан кейін бүгінгі негізгі тақырыпқа өтеміз: атмосфералық қысым.
Арыстан баб кесенесі: жаңа сабақ
Негізгі ұғымдар
- Атмосфера — Жерді қоршаған ауа қабаты.
- Құрамы: шамамен 78% азот, 21% оттегі (қалғаны — басқа газдар).
- Жер бетіне және Жер бетіндегі барлық денелерге атмосфераның түсіретін қысымы атмосфералық қысым деп аталады.
Қысым қалай беріледі?
Атмосфера су бетіне төмен қарай қысым түсіреді. Паскаль заңы бойынша қысым барлық бағытта бірдей беріледі. Сондықтан тәжірибеде поршеньді жоғары жылжытқанда су да жоғары көтеріледі — бұл атмосфералық қысымның әсері.
Торричелли тәжірибесі (XVII ғасыр)
- Ұзындығы шамамен 1 м, бір ұшы бітеу шыны түтік сынаппен толтырылады.
- Түтіктің аузын жауып, түтікті төңкеріп, сынап құйылған ыдысқа батырады.
- Сынаптың бір бөлігі ыдысқа төгіледі, ал түтіктің ішінде 76 см сынап бағаны қалады.
Торричелли сынап бағанын атмосфералық қысым ұстап тұратынын алғаш түсіндірді. Кейін бұл қондырғы атмосфералық қысымды өлшеуге қолданылды.
Өлшем бірлігі және қалыпты қысым
Стандартты мән
Атмосфера тарапынан денемізге әсер ететін қысым шамамен 105 Па.
Өлшем бірлігі
Тәжірибеде жиі қолданылатын бірлік — миллиметр сынап бағаны (мм сын. бағ.).
Өзгеруі
Атмосфералық қысым биіктікке және ауа райына байланысты өзгеріп отырады.
Барометр: атмосфералық қысымды өлшейтін құрал
Атмосфералық қысымды өлшеуге арналған құрал барометр деп аталады (baros — ауырлық, metreo — өлшеймін). Қазіргі кезде барометр-анероид кеңінен қолданылады.
Барометр-анероидтың негізгі бөліктері
- Дөңгелек жұқа металл қорапша
- Серіппе
- Беріліс тетігі
- Көрсеткіш
- Шкала
Атмосфералық қысым атмосфералық құбылыстармен тығыз байланысты болғандықтан, барометр шкаласы арқылы ауа райын болжауға да болады.