Қызылорда облысы, Қазалы ауданы, Қазалы ауылы, 100 орта мектебіБейнелеу өнері және сызу пәні мұғаліміКөшімбет Сұлтан ИбайдуллаұлыФашистік Германияны жеңудегі Қазақстандықтардың қосқан үлесі

1941 жылғы 22 маусымда таңғы сағат төртте КСРО-ның батыс шекарасында жарқылдаған от сәулелері пайда болып, көп ұзамай күшейді. Батыстан келген ұшақтар аэродромдарды, әскери қоймаларды және қалаларды бомбалап, гитлерлік Германия соғыс жарияламастан Отанымызға басып кірді. Кеңес мемлекетінің батыс шекарасында соғыс осылай басталды.

Бұл соғыс КСРО тарихына Ұлы Отан соғысы деген атпен енді. Себебі басқыншылардың мақсаты — мемлекетті жою, халықты бағындыру еді. Ал кеңес халқы үшін бұл — елін, мемлекетін, тәуелсіздігін қорғау жолындағы майдан болды.

Соғыс қарсаңында Қазақстан халқы алты миллионнан асты. Солардың шамамен 1,2 миллионы әскер қатарына шақырылды. Қазақстандықтар фашистердің опасыз шабуылын қатаң айыптап, жиналыстарда «Барлығы майдан үшін, барлығы Жеңіс үшін» деген үндеуді қолдайтындарын білдірді.

Майданға өз еркімен сұранғандар күн сайын әскери комиссариаттарға топ-тобымен келіп, өтініш жазды. Республикада жалпыға бірдей әскери істі оқыту кең өріс алып, екі миллионнан астам адам әскери мамандық игерді.

Құрамалар интернационалдық негізде жасақталды. Мысалы, қазақстандық 36-дербес атқыштар бригадасында отыздан астам ұлттың жауынгерлері болды. Шайқастағы армия қатарына 1 196 164 қазақстандық қосылды. Қазақстан Компартиясының соғысқа дейінгі құрамынан 82 251 коммунист, Республика комсомолының 241 996 жасы майданға аттанды.

Бүкіл елдегідей, Қазақстанда да шаруашылықтың барлық саласы соғыс мақсатына сай қайта құрылды. Көптеген кәсіпорындар әскери өнім шығаруға көшті, бірқатар өндірістердің жабдықтары салынып жатқан нысандарды аяқтауға бағытталды.

Қарағанды шахтерлары мен Ембі мұнайшылары майдан қажетіне сай тапсырмаларды орындап, техниканы, азық-түлікті және өндірістік шикізатты үздіксіз жөнелтуге аянбай еңбек етті. Соғыста жауға атылған әрбір он оқтың тоғызы Қазақстан қорғасынанынан құйылғаны айтылады.

Республика тасымалы үздіксіз жұмыс істеп, тыл мен майданды байланыстырып, 20 мыңнан астам жүрдек пойыз жөнелтті. Сондай-ақ Қазақстанға көшірілген 27 әскери оқу орны соғыс жылдарында 16 мың офицер даярлап шығарды.

Ауыл шаруашылығында да үлкен өзгерістер болды. Майданға мыңдаған тонна астық, ет, май және басқа да өнімдер жөнелтілді. Тыл еңбеккерлері уақытпен де, қиындықпен де санаспай, барлық күш-жігерін бір мақсатқа — жауды талқандауға бағыттады.

Білікті жұмысшылардың майданға кетуіне байланысты олардың орнына әйелдер мен жастардан мамандар даярланды. Өндірісте екі-үш норманы орындаушылар көбейді, жексенбіліктер ұйымдастырылып, ай сайын бір-екі күндік жалақыны аудару, жинақ қаржыларын қосу, бағалы бұйымдар мен облигация тапсыру арқылы Жеңіс қоры қалыптасты.

Қазақстан еңбекшілері майдандағы жауынгерлерге екі миллионнан астам дана жылы киім және 1 600 вагон сыйлық жөнелтуге белсенді қатысты.

Қазақстан жастарының бастамалары ерекше болды: комсомолдың әскери техника жасауға арналған қозғалысына оқушылар да қосылды. Республика жастары жинаған қаржы үш миллион сомнан асты. Осы қаражат есебінен ұшақтар, сүңгуір қайықтар, бірнеше танк колонналары мен эскадрильялар жасақталды.

Жауынгер жерлес Луганскийге жаңа ұшақ жасауға шақырған бастама нәтижесінде үш күннің ішінде 400 мың сомнан астам ақша жиналып, жастар делегациясы жаңа истребительді табыс етті.

БЛКЖО Орталық Комитетінің тапсырмасы бойынша Қазақстан комсомолы әртүрлі әскери бөлімдерге, партизан отрядтарына, мергендер мектептеріне және Қызыл Тулы Балтық флоты үшін жастарды әскерге шақыруды ұйымдастырып, 42 мыңнан астам қазақстандық әскери училищелерге жіберілді.

Қазақстандық жауынгерлер Мәскеу, Ленинград және Сталинград қорғаныстарында, Курск доғасындағы шайқастарда және Днепрден өту ұрыстарында ерекше көзге түсті.

Жау тылындағы партизандық қозғалыс совет халқы бірлігінің жарқын көрінісіне айналды. Оның маңызды ерекшеліктерінің бірі — интернационалдық құрамы. Сол жылдары Белоруссия мен Украина ормандарындағы отрядтарда үш мыңнан астам қазақ жауынгері шайқасты.

Екінші дүниежүзілік соғыста шығыс халықтары арасынан Кеңес Одағының Батыры атағын алған екі қыздың екеуі де қазақ қыздары болды. Халқымыздың батыр қызы — ұшқыш Хиуаз Доспанова Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен «Халық қаһарманы» атанды.

1944 жылғы 2 қазанда Польша жерінде ерлікпен қаза тапқан 20 жасар қазақ қызы, лейтенант, батальон комсоргі Алтыншаш Өскенбайқызы Нұрғожинованың Кеңес Одағының Батыры атағына ұсынылғаны да айтылады.

Неміс-фашист басқыншыларымен соғыс жылдары Қазақстан жерінде 12 атқыштар дивизиясы, 4 ұлттық атты әскер дивизиясы, 7 атқыштар бригадасы және елуге жуық әртүрлі полктер мен батальондар құрылып, майданға аттанды. Қазақстандық бес әскери құрамға гвардиялық атақ беріліп, туларына ордендер тағылды.

Ұлы Отан соғысына жалпы саны 35 миллионнан астам адам қатысса, Орта Азия республикаларының үлесі шамамен 3 миллионға жуық болды. Сол саптан 1 366 000 қазақстандық орын алды. Олардың 600 мыңнан астамы ғана майдан даласынан елге аман оралды.

Қанды қасап жылдары қазақ даласы майданға жіберілген қорғасынның 85%-ын, мыстың 30%-ын өндірді. Көмір мен мұнай өндіру де соғыс қажеттілігіне сай барынша күшейтілді.

1944 жылдың басынан бастап Қазақстаннан барған жауынгерлер Балтық бойындағы республикаларды азат ету шайқастарына қатысты. 6-гвардиялық армия Беларусь жерін азат етуге белсене араласты. Армия қолбасшысы генерал-полковник И. М. Чистяков Қазақстан үкіметіне жазған хатында қазақстандық жауынгерлердің ерлігін ерекше атап өтті. Сол хатта Батыс Двинадан өту кезінде ерлік көрсеткен Кеңес Одағының Батыры Ізғұтты Айтықов туралы да айтылады.

«Комсомольская правда» газеті «Бес күн» мақаласында өзеннен өткеннен кейін қазақ жауынгерлерінің украин жерін «туған анасындай» сүйіп, тағзым еткенін келтіріп, мұны халықтар бірлігінің символы ретінде сипаттайды.

Еуропа елдерін фашист басқыншыларынан азат ету ұрыстарында көптеген қазақстандықтар Жеңіс күнін көре алмай, қыршын кетті. Мысалы, Прага қаласындағы бауырластар зиратында 435 кеңес жауынгері жерленген, олардың арасында қазақстандық Кеңес Одағының Батыры Мәжит Жүнісов және басқа да жерлестеріміз бар.

Соғыстың ақырғы кезеңі 1945 жылғы сәуірдің аяғында Берлинде, Рейхстаг үшін ұрыста шегіне жетті. Рейхстагқа Жеңіс туын тіккендер ретінде Егоров пен Кантария есімдері аталады. Дегенмен, ғимаратқа алғашқы болып ту тіккен он үш кеңес жауынгерінің бірі — қазақстандық Рақымжан Қошқарбаев.

1945 жылғы 9 мамырда 1418 күн мен 1418 түнге созылған сұрапыл соғыс Кеңес елінің жеңісімен аяқталды. 9 мамыр — Қазақстанда да ерекше аталып өтетін мереке, өйткені қазақстандықтар бұл жеңіске сүбелі үлес қосты.

Майданды керек-жарақпен қамтамасыз етуде Қазақстан ерекше орын алды. Сондықтан оны соғыс жылдарындағы елдің «Шығыстағы мықты тірегі» деп атады. «Правда» газеті 1945 жылғы 27 шілдедегі бас мақаласында Қазақстанның Ұлы Отан соғысындағы аса зор рөлін атап, оның еңбегін тарих ұмытпайтынын жазды.

Жылдар өтсе де, сол күндердің ерлік даңқы өшпейді. Ер де, ерлік те ұмытылмайды.