Жаман ұста жанынан
Өнер мен білім туралы мақал-мәтелдер
Бұл топтама – қазақтың өнер мен білімге қатысты ғасырлар бойы сүзгіден өткен нақыл сөздері. Мұнда шеберлік, еңбек, тәжірибе және парасат туралы ой жинақталған: жақсы іс – өлшеммен, үйрену – ниетпен, ал жетістік – табандылықпен келеді.
Өнердің қадірі
Мақалдар өнерді адамның жолын ашатын, өмірін көркейтетін күш ретінде көрсетеді. Шебердің еңбегі жұртқа ортақ, ал өнерсіздік – тоқырауға бастайды.
- Өнерлі жігіт өрде озар, өнерсіз жігіт жер соғар.
- Шебердің қолы көпке ортақ.
- Өнерліге өлім жоқ.
- Өнерлінің өрісі ұзақ.
Іс пен нәтиже: сыртқы сән емес, пайда
Көп нақыл сөз сыртқы жылтырға емес, істің нәтижесіне қарауды үйретеді. Құралдың әдемілігі емес, қызметі маңызды; адамның түрі емес, еңбегі бағалы.
Мылтығыңның күмісін айтпа, тиесін айт.
Жігіттің түсін айтпа, ісін айт.
Пышағының күмісіне қарап, өтпесіне болайын.
Шеберлік мектебі: үйрену, үлгі көру, тәжірибе
Шеберлік – бір күнде келмейтін өнер. Көргенің мен үйренгенің ұштасса, қол да, ой да орнығады.
- Ата көрген оқ жонар, ана көрген тон пішер.
- Ұзынсыз қысқа болмас, үлгісіз ұста болмас.
- Ине өткен жерден жіп өтер.
- Сабақты ине сәтімен.
Өлшем мен ұқыптылық: бұзбай түзету
Бұл бөлімдегі ой өзегінде – асығыстықтан сақтану, өлшеп-пішіп әрекет ету. Ұқыпты адам құралын да, ісін де қор қылмайды.
Жеті рет піш, бір рет кес.
Жалғаймын деп үзіп алма, түзетемін деп бұзып алма.
Киім пішсең кең піш, тарылтуың оңай.
Ағаш кессең ұзын кес, қысқартуың оңай. Темір кессең қысқа кес, ұзартуың оңай.
Ақыл мен білім: тұрақты құндылық
Мақал-мәтелдер білімді адамның қуаты ретінде сипаттайды: білім – тозбайтын, ақыл – азбайтын асыл. Өнер мен білім қатар жүрсе, адамды биікке жетелейді.
Күш қайда?
Білекті бірді жығар, білімді мыңды жығар.
Күш – білімде.
Ақыл азбайды, білім тозбайды.
Із қалдыру
Білімді өлсе, қағазда аты қалар; ұста өлсе, істеген заты қалар.
Білім таппай мақтанба, өнер таппай баптанба.
Өнер білсең, өлмейсің.
Жол мен бағыт
Ақыл көпке жеткізер, өнер көкке жеткізер.
Кедеймін деп қысылма, өнерің болса қолыңда.
Өнерлінің ырысы – жарқырап жатар жолында.
Қоғам, мінез, орта: кіммен жақын болсаң…
Нақыл сөздер адамның ортасы мен мінезінің өзара байланысын да ескертеді: жақсыға жақындасаң – үйренесің, жаманға жақындасаң – сүрінесің.
Ұстамен жақын болсаң, ісің бітеді.
Ұстамен жақын болсаң, мүйіз кесерін аларсың; қайықшымен жақын болсаң, дауыл күні кемесін суға саларсың.
Ұрымен жақын болсаң, ұятқа қаларсың.
Бөрімен жақын болсаң, қораға шабарсың.
Айтпас жерде аузыңды тый, қышымас жерде қолыңды тый.
Еңбек мәдениеті: істің көзін табу
Нағыз шебер құралын ғана емес, істің өзегін табады. Ұсақ нәрседен ұлы нәтиже шығаратын да – сол.
Жұмыстың көзін тап, қисықтың тезін тап.
Керекті тастың ауырлығы жоқ.
Болат біз қап түбінде жатпас.
Тесік моншақ жерде қалмас.
Түйін: өнер де, білім де – аманат
Бұл нақылдар адамның өзіне жауапкершілік жүктейді: үйрен, байқап сөйле, өлшеп істе, пайдасын арттыр. Өнер – күнделікті машықпен, білім – үздіксіз ізденіспен бекиді.
- Көрмегенге көсеу таң.
- Бұрынғыны айтпай, соңғы еске түспейді.
- Қой асығы демей-ақ, қолыңа толса, сақа тұт; жасы кіші демей-ақ, ақылы асса, аға тұт.
- Екі кеменің құйрығын ұстасаң, бұйрығыңа жетерсің.