Сенің досыңның мінезі өте шәлкес
Мақсат
Оқушыларға дос пен достық туралы ой қозғап, өзара қарым-қатынасын нығайту. Адалдыққа, шыншылдыққа тәрбиелеу; өзімшілдік пен менмендік сияқты жағымсыз мінездерден аулақ болуға үйрету. Адамгершілік қасиеттерін арттырып, бір-біріне деген сыйластық пен достық сезімдерін күшейту.
Кіріспе ой
Достық — өмірде ең керегі. Достықпен дүние дөңгеленеді. Адам үшін ата-анадан кейінгі ең жақын жан — абзал дос. «Доссыз өмір — тұл, доссыз өмір — тұссыз ас» деп халық бекер айтпаған.
Адам ес біліп, етек жапқаннан бастап өзін түсінетін, жанын ұғынатын, жолдас болатын айнымас дос іздейді. Сондықтан бүгінгі әңгіме өзегі — «Достық — қымбат өмірде».
Достық туралы анықтама
Достық — адамдардың бір-бірін шын жақсы көріп, қалтқысыз сеніп, тілектес әрі мұраттас болуы. Адам өмірге сәби болып келеді: алдымен анасы мен әкесін таниды, өсе келе өзіне дос табады. Дос — сенімді серік. Нағыз достар бір-бірін түсіне білуі тиіс.
Даналар сөзі
Марк Туллий Цицерон
Достық өз бойына талай пайдалы нәрсені біріктіреді: қайда барсаң да қасыңнан табылады, мезі қылмайды, орынсыз килікпейді. Ол сәттілікке сәуле қосып, ортақтасқан сәтсіздікті жеңілдетеді.
Аристотель
Достық — өмір үшін ең қажетті нәрсе. Ешкім игілікке түгел ие болса да, дос-жарансыз өмірді қаламайды.
Қабус (парсы жазушысы)
Адам тірісінде доссыз болмайды. Доссыз болғаннан ағайынсыз болған артық. Досыңды ұмытпа: сәлем-сауқат жіберіп, қамқор бол. «Алтын берген — дос емес, ақыл берген — дос».
Александр Мандзони
Достық — өмірдің ең зор қуаныштарының бірі. Одан да зор қуаныш — сырыңды айта алатын адамның болуы.
Бенджамин Франклин
Досты асықпай таңдаған жөн: достық та күтімді, аялы қамқорлықты қажет етеді.
Абай
«Досы көппен сыйлас, досы жоқпен сырлас».
Әбу Насыр әл-Фараби
«Өрге жүзген өнегелі ісімен, адал дос тап тең құрбыңның ішінен».
Нағыз достықтың өлшемі
- Үйлесім: көзқарас, ой-ниет, мінез жарасқанда ғана достық бекиді.
- Әділдік: достықтың өміршеңдігі — екі жақтың да әділдіктен аттамауында.
- Сынақ: көңілден шығып, уақыт сынынан өткен адам ғана шынайы дос бола алады.
- Құпия: достықтың белгісі — дос сырын өз сырыңдай сақтау.
Ескерту: «Досыңнан тап!»
Халықта «Досыңнан тап!» деген қарғысқа жақын сөз бар. Бұл — достың бәрі бірдей емес екенін, адамға ең ауыры — досының арамдығы мен екіжүзді опасыздығы екенін еске салады. Сондықтан дос пен дұшпанды айыра білу маңызды.
Даналар: «Сыр сақтау — тіліңнің астына шоқ салып алғаннан да қиын» дейді. Тіліне ие бола алмайтын жеңілтек жанға «досым ғой» деп сыр ашу опық жегізуі мүмкін.
Достықтың түрлері
Адал дос
Ақылшы, көмекші, сырлас, жақын. Қиындықта да, қуанышта да бірге.
Амал дос
Пайдаға қарай жақындайтын, тұрақсыз қатынас. Мұндай достыққа сақтық қажет.
Әйтімбет шешеннен тәмсіл
Бірде замандастары: «Достық нешеу?» деп сұрағанда, Әйтімбет: «Достықтың екі түрі болады: адал достық және амал достық», — деген екен.
Өлең жолдары: достықты дәріптеу
Уильям Шекспир (ой түйіні)
Нағыз дос — қуанышыңда да, қайғыңда да қасыңнан табылатын асыл жан.
Махамбет Өтемісұлы
Жақсымен дос болсаң — алдыңнан шығар елпектеп.
Жаманмен дос болсаң — сыртыңнан жүрер өсектеп.
Жүсіп Баласағұни
Көңіліңе қарай дос таңда,
Күшіңе қарай жүк таңда.
Мұқағали Мақатаев
Досым, саған сенемін, сеніп өтем,
Жолы бөтен демеймін, жөні бөтен.
Достық деген — адамның көрігі екен,
Достық деген — ақылдың серігі екен.
Көрініс: Мұхтар Шахановтың ойы
«Достық өлкесінің заңы»
Достық — ізгіліктің алаңы. Оған ғасырлар мен замандар куә. Кей адамдар қиын шақта досын сатып кетуі мүмкін — бұл достықтың құнын арттыра түсетін ащы шындық.
Ситуациялық сұрақтар
- A) Досыңның өтірік айтып, бір нәрсені жымқырып кетуге бейім екенін байқап жүрсің. Бірақ ашық айтуға қиналасың. Бір күні екеуіңе ортақ, өздеріңнен басқа ешкім білмейтін зат жоғалып кетті. Не істер едің?
- Ә) Досыңның мінезі өте шәлкес: үлкенге де, кішіге де орынсыз тиісіп қалады. Өзінен кішілерге әлімжеттік көрсетеді. Сенің әрекетің қандай болмақ?
Тәрбиелік әңгіме: тақтадағы шеге
Мінезі тентектеу, бұзақы бір бала болыпты. Бір күні әкесі оған бір дорба шеге беріп: «Достарыңмен әр керіскен, әр төбелескен сайын тақтайға бір шеге қағып отыр», — депті.
Бала алғашқы күні-ақ тақтайға он шеге қағыпты. Кейін өзін тежеп, күн сайын шегені азайта беріпті. Ақыры бір күн де шеге қақпайтын деңгейге жетеді. Сонда әкесі: «Енді керіспеген, төбелеспеген әр күніңде бір шегені суырып отыр», — дейді.
Біраз уақыттан соң тақтайда шеге қалмайды. Әкесі тақтайды көрсетіп: «Көрдің бе, тақтай тесік-тесік болып қалды. Жаман сөз де дәл солай — жанға жара салады. Кейін мың рет кешірім сұрасаң да, ізі оңай кетпейді», — деп түсіндіреді.
Дос — асыл тас тәрізді: қуанышыңа ортақтасады, жабырқағанда сүйеу болады, ауыр сәтте демейді.
Мақал-мәтелдер
- 1) Екі жақсы қас болмас, екі жаман дос болмас.
- 2) Дұшпан күлдіріп айтады, дос жылатып айтады.
- 3) Дос сыртыңнан мақтар, дұшпан көзіңе мақтар.
- 4) Досы көпті жау алмайды, ақылы көпті дау алмайды.
- 5) Дос — ажарың, жолдас — базарың.
Қорытынды
Бүгінгі әңгімені түйіндей келе, әрқайсыңа адал, таза, ақ ниетті достар көп болсын деп тілейміз. Өздерің де нағыз дос бола біліңдер.
Достық деген — таусылмайтын қазына,
Көктемде де солып қалар гүл емес.
Қарамайды ол сыйдың көп пен азына,
Нағыз достар тіпті сый да тілемес.
Уақытыңызды бөліп оқығаныңызға көп рақмет.