Қазақша рефераттар

Дүние жүзілік сауданың субъектілері

Дәстүрлі емес сабақ • Топтық жұмыс • Мәтінмен талдау

Қазақстанның халықаралық саудадағы орны: ұғымдар, себептер және мысалдар

Экспорт Импорт Салыстырмалы артықшылық

Халықаралық сауда — елдердің өзара тәуелділігін арттыратын, нарықтарды кеңейтетін және экономиканың дамуына ықпал ететін маңызды құбылыс. Бұл материалда халықаралық сауданың негізгі ұғымдары, оның пайда болу себептері және Қазақстанның экспорты мен импортына қатысты нақты мысалдар жинақталады.

Сабақтың мақсаты

Білімділік

Жаңа түсініктерді меңгерту, әрекет тәсілдерін қалыптастыру және ғылыми білімнің жүйесін жинақтау.

Дамытушылық

Ойлауды дамыту, білім сапасын тереңдету және оқушылардың өз бетінше жұмыс істеу дағдыларын қолдау.

Сабақтың форматы

Түрі

Дәстүрлі емес сабақ

Әдістер

Топтау, ой қозғау, мәтінмен жұмыс, шешім қабылдау

Көрнекілік

Плакаттар, мәтіндер

Сабақ барысы

  1. I. Ұйымдастыру

    Кіріспе бөлім

    Сабаққа дайындық, топқа бөлу, жұмыс ережелерін нақтылау.

  2. II. Негізгі ұғымдар

    Терминдер

    Халықаралық сауда, экспорт, импорт ұғымдарын анықтау және мысалдармен бекіту.

  3. III. Пайда болу себептері

    Себеп–салдар

    Табиғи қорлардың тең бөлінбеуі, абсолютті және салыстырмалы (тәуелді) артықшылықтарды талдау.

  4. IV. Экономикалық мағыналы сөзді табу

    Тапсырма

    Әріптер жиынтығынан экономикалық терминдерді анықтау.

  5. V. «Мемлекет сауда жасайды» (мәтіндер)

    Оқу және талдау

    Мемлекеттердің неге сауда жасайтынын түсіндіру, Адам Смит идеялары және экспорттың әртараптануына мысал.

  6. VI. Қорытынды

    Жинақтау

    Негізгі түсініктерді бекіту, пікірталас және қорытынды тұжырымдар.

Негізгі ұғымдар

1) Халықаралық сауда

Халықаралық сауда — мемлекеттер мен ұлттық шаруашылықтар арасындағы тауарлар мен қызметтердің өзара айырбасы.

Субъектілер

  • Жеке тұлғалар
  • Жеке меншік кәсіпорындар
  • Акционерлік және кооперативтік ұйымдар
  • Мемлекеттік мекемелер

Нарық түрлері

  • Жұмыс күші нарығы
  • Капитал нарығы
  • Техника және ғылым жетістіктері нарығы

Инфрақұрылым

  • Көлік құралдары
  • Қойма мекемелері
  • Байланыс құралдары

Аймақтық жіктелуі

Әлемдік сауданы аймақтық ерекшеліктеріне қарай азиялық, еуропалық, латын америкалық және басқа бағыттарға бөлуге болады.

2) Экспорт

Экспорт — басқа елдердің тұрғындары ұлттық экономикада өндірілген тауарларды сатып алуы. Қазақстанда өндіріліп, шетелге сатылған тауар Қазақстан үшін экспорт болып саналады.

Экспорт құрылымы

Қазақстан шетелге 300-ден астам өнім түрін шығарады. Алайда экспорттың төрттен үш бөлігі небәрі бес тауардың үлесіне тиесілі:

  1. Мұнай
  2. Қара металдар прокаты
  3. Тазартылған мыс
  4. Бидай
  5. Ферроқорытпалар

Негізгі деректер

  • Басты экспорттық тауар — шикі мұнай.
  • Шикі мұнай экспорттың шамамен бестен үш бөлігін құрайды.
  • Негізгі сатып алушылар: Ресей, Швейцария, Қытай, Италия.

3) Импорт

Импорт — бір ел тұрғындарының басқа елде өндірілген тауарларды сатып алуы. Басқа елде өндіріліп, Қазақстан сатып алған тауар Қазақстан үшін импорт болып саналады.

Ең көп импортталатын тауарлар

  1. Машиналар мен құрал-жабдықтар
  2. Жеңіл автокөліктер
  3. Болат құбырлар
  4. Мұнай өнімдері
  5. Табиғи газ

Машиналар мен құрал-жабдықтар импорттың шамамен төрттен бір бөлігін құрайды.

Негізгі жеткізушілер

  • Ресей
  • Германия
  • Қытай
  • АҚШ
  • Украина

Халықаралық сауданың пайда болу себептері

1) Табиғи қорлардың тең бөлінбеуі

Халықаралық сауданың пайда болуына әсер ететін негізгі факторлардың бірі — табиғи қорлардың елдер арасында біркелкі бөлінбеуі. Мысалы, бір елде мұнай қоры бар, ал екінші ел хромға бай болуы мүмкін. Автокөлік бөлшектерін өндіру үшін хромдалған болат қажет, ал көлікке жанармай керек. Сондықтан мұнайды хромға айырбастау сияқты сауда қатынастары қалыптасады.

Осыған ұқсас жағдайда Қазақстан шетелге мұнай, газ, алюминий және басқа да шикізаттарды шығарып, ал сырттан өндірістік құрал-жабдықтарды және түрлі тұтыну тауарларын (соның ішінде экзотикалық өнімдерді) импорттайды.

2) Өндірістегі абсолютті артықшылық

Абсолютті артықшылық — тарихи және табиғи жағдайларға байланысты елдің белгілі бір өнімді басқа елдерге қарағанда тиімдірек (аз шығынмен) өндіру қабілеті.

Мысал

Грузия лимон өндіруде Қазақстанға қарағанда тиімдірек болуы мүмкін. Мұндай жағдайда Қазақстан үшін лимонды өзі өсіргеннен гөрі, Грузиядан сатып алу ұтымды.

Кері мысал

Ал қатты бидай сорттарын өндіруде табиғи-климаттық жағдайы қолайлы Қазақстан абсолютті артықшылыққа ие болуы мүмкін. Бұл жағдайда Грузия үшін астықты Қазақстаннан сатып алу тиімді.

Абсолютті артықшылыққа, мысалы, ыстық климатты елдердің көкөніс пен жеміс экспорты, асыл тастарға бай аймақтардың шикізат экспорты, өндірісі дамыған мемлекеттердің өнеркәсіп тауарлары жатады.

3) Өндірістегі салыстырмалы (тәуелді) артықшылық

Салыстырмалы (тәуелді) артықшылық — белгілі бір тауарды өндірудің балама құны басқа тауарды өндіруден бас тарту арқылы өлшенетін жағдай. Қазіргі экономикада бұл қағида мамандануға және ресурстарды ең тиімді бағытқа бөлуге негіз болады.

Мысалы, Қазақстан екі тауар — мұнай мен астық өндіреді делік. Егер сыртқы сауда болмаса, ел екі тауарды да өз ішінде өндіруге мәжбүр болады. Ал сыртқы сауда бар жағдайда мамандану күшейеді: су тапшылығы сияқты факторлар мақта өндірісінің шығынын арттырса, Қазақстан мақтаны мұнайға айырбас ретінде импорт арқылы алуы мүмкін.

Экономикалық мағыналы сөздерді табу

Төмендегі әріптер жиынтығынан экономикалық терминдерді табыңыз (мысалы: импорт, экспорт, сауда, нарық, кәсіпкер, фирма, тауар, қарыз, қор, еңбек, табыс).

Әріптер алаңы

Топтық жұмыс 
УТАБЫСУШЫҒЫНМ
СЖЗИМПОРТЛҚЖ
ЖМҚЭКСПОРТБН
ТЕҢБЕКТЖСАЛЫҚТ
ҚСАУДАЙҚАРЫЗ
СТТАУАРАКӘСІПКЕР
СНАРЫҚМФИРМАЕ
АЛАҚШАНҚОРЛАРТ

Мемлекет не үшін сауда жасайды? (мәтіндер бойынша)

1) Неге мемлекеттер сауда жасайды?

Бұл сұраққа шотландиялық экономист Адам Смит шамамен 200 жыл бұрын жауап берген. Оның ойынша, кез келген саналы отбасының қағидасы — егер бір затты сатып алу оны өзің дайындағаннан арзанырақ түссе, онда оны үйде жасауға тырыспау.

Тігінші өзіне етік тікпейді — оны етікшіден сатып алады. Ал етікші өзіне киім тігіп әуре болмайды — тігіншінің қызметіне жүгінеді. Әр адам өз еңбегін өзі басым болатын салаға бағыттап, қажет заттарын айырбас арқылы немесе табысымен сатып алған тиімді.

Егер шетел белгілі бір тауарды сіз оны өзіңіз дайындайтын бағадан арзанырақ ұсынса, онда сол тауарды сатып алып, өзіңіз басым салада өндірген өнім немесе қызмет арқылы шығынды жабу — ұтымды шешім.

2) Адам Смит (1723–1790)

Адам Смит — дәулеті шағын шотланд отбасындағы жалғыз бала. Ол әкесінен ерте айырылған. 14 жасында Глазго университетіне түсіп, білім жолын бастады және біртіндеп өз заманының ең білімді ойшылдарының біріне айналды.

Смит адамдардың табиғатында өз жағдайын жақсартуға ұмтылыс бар деп санады. Халықтың әл-ауқатының өсуін ол еңбектің бөлінісімен байланыстырды. Оның тұжырымы бойынша, айырбас тек екі жаққа да тиімді болғанда жүзеге асады және ол қатысушылардың еңбегін үнемдеуге мүмкіндік береді.

Егер мемлекет адамдардың еңбек етуіне, жинақ жасауына және оны кәсіпкерлікке салуына кедергі келтірмесе, елдің гүлдену мүмкіндігі артады. Экономикалық идеялары үшін Адам Смит жиі «экономиканың атасы» деп аталады.

3) Гүлден де баюға болады

Экспорттан мол табыс тек мұнай немесе газ арқылы ғана келмейді. Дүние жүзінде табысты салалардың бірі — гүл өсіру шаруашылығы. Өнеркәсіптің ірі салаларын дамытуға мүмкіндігі шектеулі, бірақ климаты қолайлы немесе ауыл шаруашылығы жақсы дамыған шағын елдер де әлемдік нарықтан елеулі пайда көре алады.

Колумбия

Гүл өсірумен шамамен 20 жылдан бері айналысады. Қазір жыл сайын сатуға 130 мың тонна гүл кеседі. Бұл АҚШ-тың гүл импортының шамамен 90%-ына тең.

Нидерланды

Гүл өсіру бойынша жетекші елдердің бірі. Жыл сайын тек Германияның өзіне 200 мың тонна гүл сатады.

Израиль

Гүл өсіру бойынша әлемде алдыңғы үштікке кіреді. Еуропада гүл шоқтарын сатудан шамамен 150 млн доллар табыс табады.

Қорытынды

  • Халықаралық сауда — елдер арасындағы тауарлар мен қызметтердің айырбасы.
  • Экспорт пен импорт ұлттық экономиканың ашықтығын және өзара тәуелділігін көрсетеді.
  • Сауданың негізгі себептері: ресурстардың тең бөлінбеуі, абсолютті артықшылық, салыстырмалы артықшылық.
  • Экспорт табысы әртараптануы мүмкін: кейбір елдер үшін гүл өсіру сияқты ауыл шаруашылық бағыттары да жоғары кіріс көзіне айналады.