Қазақ хрестоматиясы кітабына қазақтың байырғы әңгімелерін енгізуі
Ы. Алтынсарин (1841–1889)
Ыбырай Алтынсарин — қазақ ағартушылығының ірі өкілі, педагог, жазушы және қоғам қайраткері. Ол халыққа білім беруді жүйелі жолға қоюға күш салып, жаңа үлгідегі мектептер ашуға, оқу құралдарын әзірлеуге және мұғалім даярлау ісін қалыптастыруға елеулі үлес қосты.
Қысқаша деректер
- Туған жылы, жері
- 1841 ж. 20 қазан, қазіргі Қостанай облысы, Қостанай ауданы
- Қайтыс болған күні
- 1889 ж. 17 шілде (жүрек ауруы)
- Мансабы
- 1879 ж. Торғай өлкесінің мектеп инспекторы
- Жерленген жері
- Тобыл өзенінің бойы
Өмір жолы
Ыбырай атасы Балғожа бидің тәрбиесінде өседі. Балғожа би немересін ел басқару ісіне баулуды көздеп, 1850 жылы Орынборда жаңадан ашылған жетіжылдық орыс-қазақ мектебіне оқуға береді.
Ыбырай 1857 жылы аталған мектепті үздік бағамен тәмамдайды. Балғожа бидің танысы В. В. Григорьевтің үйінде жүрген кезеңде ол профессор Н. И. Ильминскиймен танысып, кейін достық қарым-қатынас орнатады.
1879 жылы Ыбырай Алтынсарин Торғай өлкесіне мектеп инспекторы болып тағайындалады. Бұл қызмет оның ағартушылық бастамаларын кең көлемде жүзеге асыруына мүмкіндік берді.
1883 жылы ол «Мұсылмандық тұтқасы» атты оқулығын жазып, Қазан қаласында араб әрпімен бастырып шығарады.
Ұстаздық мұраты және алғашқы мектеп
1861–1863 жылдары Ыбырай өз бетінше Торғай бекінісінде бір сыныптық мектеп ашуды қолға алып, алдымен мектеп ғимаратын салдыру ісін бастайды. Жергілікті халықпен бірлесе отырып құрылысты аяқтайды.
1864 жылдың 8 қаңтарында мектеп салтанатты түрде ашылып, арнайы той жасалады. Оқуға 14 қазақ баласы қабылданады. Ыбырай оқытқан шәкірттер небәрі 3–4 айдың ішінде хат танып, кітапты еркін оқитын деңгейге жетеді.
Оқулықтары мен ағартушылық еңбегі
1879 жылы Ыбырай алдыңғы қатарлы орыс педагогтерінің оқу-әдістемелік тәжірибесіне сүйене отырып, қазақ ауыз әдебиеті мен салт-дәстүр үлгілерін негіз еткен «Қазақ хрестоматиясы» және «Қазақтарға орыс тілін үйретудің бастауыш құралы» атты оқулықтарын жариялайды.
Негізгі идея
Оқу мазмұнын ана тіліндегі ұғымға жақын етіп құру: халықтық мәтіндер мен тәрбиелік әңгімелер арқылы білімді түсінікті әрі өмірге бейім ету.
Жаңа мектептер мен білім беру инфрақұрылымы
Ыбырайдың ықпалымен 1879–1883 жылдары Торғай, Ырғыз, Троицк, Ақтөбе уездерінде жаңа мектептер ашылады. Бұл аймақтық ағартушылық жүйенің кеңеюіне жол ашты.
1883 жылы Торғай қаласында тұңғыш қолөнер мектебі ашылып, жастарға кәсіптік-техникалық білім беру ісі қолға алынады.
1886 жылы білікті мұғалім кадрларына деген сұранысты өтеу мақсатында Орскіде тұңғыш мұғалімдер мектебі ашылады.
1887 жылы Елек уезіне қарасты Бөрте болысында, сондай-ақ Қостанай уезінің Обаған және Жітіқара болыстарында бір сыныптық мектептер ашылып, әрқайсысының жанынан қазақ балаларына арналған 25 орындық интернат салдырылады.
1887 жылғы ең маңызды жаңалықтардың бірі — Ыбырайдың көптен бергі арманы болған, арнайы оқу құралдарымен жабдықталған Ырғыз қыздар училищесінің ашылуы.
1888 жылдың 21 қыркүйегінде Қостанай қаласында орыс мектебі ашылады.
Мұрасы мен жетістіктері
- Орыс педагогтерінің таңдаулы еңбектерін мектеп тәжірибесіне енгізіп, білім сапасын көтеруге ықпал етті.
- Ырғыз қыздар училищесін ашу арқылы қыз балалардың білім алу мүмкіндігін кеңейтті.
- Қазақ баласының ана тілінде білім алуына жол ашатын оқу үлгілерін қалыптастырды.
- «Қазақ хрестоматиясына» қазақтың байырғы әңгімелерін енгізіп, ұлттық мазмұн мен тәрбиелік құндылықты күшейтті.