Балалардың алғашқы мүшел жасына сипаттама беру
13 жас – алғашқы мүшел
Бұл мәтіннің мақсаты — балаларды мүшел ұғымымен таныстыру, оның мәнін, шығу төркінін түсіндіру және алғашқы мүшел жасқа (13 жас) сипаттама беру. Сонымен бірге жасөспірімдерді ата-ананы құрметтеуге, мейірімділікке, қайырымдылыққа, әдептілікке, сыйластыққа және достыққа тәрбиелеу көзделеді.
Эпиграф
Бала болсаң, болғандай бол,
Ағайынға қорғандай бол!
Мүшел деген не?
Қазақ дүниетанымында бала — үйдің қуанышы, елдің ырысы. Абайдың: «Ата-анаға көз қуаныш, алдына алған еркесі…» дегені — ата-ана мен перзент арасындағы байланыстың тереңдігін көрсететін ой. Қазақ халқы баланың өмір кезеңдерін атап өтуді дәстүрге айналдырған. Солардың бірі — мүшел жас.
12 жылдық айналым
Мүшел есебінде жылдар рет саны бойынша емес, 12 түрлі хайуанның атымен аталады. Әр жылға бір хайуанның атауы берілген.
Неге алғашқы мүшел — 13 жас?
Мүшел жасты есептегенде бір ерекшелікті ұмытпаған жөн: бала 13 жасқа толғанда алғашқы мүшелге кіреді. Кейін әр мүшелге 12 жыл қосылып отырады.
Мүшел жастың реті
| Мүшел | Жас |
|---|---|
| Бір мүшел | 13 |
| Екі мүшел | 25 |
| Үш мүшел | 37 |
| Төрт мүшел | 49 |
| Бес мүшел | 61 |
| Алты мүшел | 73 |
| Жеті мүшел | 85 |
| Сегіз мүшел | 97 |
Жыл қайыру: халықтық есеп
Жыл қайыру — халық тапқырлығынан туған есеп. Ескіше жыл қайыру әдісімен туған жылды білу үшін өз жасыңды (немесе жыл есебін) 12-ге бөліп, қалдығына қарай жыл атауын анықтаған. Мысалы, қалдықсыз бөлінсе — мешін, қалдық 1 болса — тауық, 2 болса — ит, 3 болса — доңыз, 4 болса — тышқан, 5 болса — сиыр, 6 болса — барыс, әрі қарай осылай жалғасады.
Маңызды ой
Мүшел — тек жас санау емес, адамның жауапкершілікке қадам басатын, мінезі мен бағыты айқындала түсетін өмір белесі.
Мүшел жасқа байланысты сипаттамалар
13 жас
Жақсы мен жаманды, ар мен намысты, дос пен жолдасты ажырата бастайтын кезең. Қазақ ұғымында бұл — жасөспірімнің тұлға болып қалыптасуына негіз қаланатын шақ.
25 жас
Жігіттіктің алғашқы сатысы: күш-қайрат тасып, дене құрылысы жетіліп, жігері қайнайтын кез.
37 жас
Өмірдің маңызды белесі: адам жігітшіліктен мосқалдау кезеңге өтіп, ақыл тоқтатып, дүниеге байыппен қарайтын шақ.
49 жас
Даналыққа аяқ басатын кезең. Кейбірі немере сүйсе де, кәрілікті мойындағысы келмей, сергектік пен өмірге құштарлықты сақтауға ұмтылады.
61 жас
Даналығы артып, ұрпағына сын көзбен қарап, жақсы мен жаманды айырып, өзі де ішкі тәрбие мен байыпқа бет бұратын шақ.
73–85 жас
Қарттықтың салмағы сезілетін кезеңдер. Ел ішінде: «Күлсең кәріге күл — бұл жасқа жеткен де бар, жетпеген де бар» деуі де осы құрметтің белгісі.
Жыл қайыру туралы аңыз
Ертеде түркі қағандарының бірі бұрын болған үлкен соғыстың нақты қай жылы өткенін анықтай алмай, ел тарихын белгілеудің жолын іздейді. Сонда қаған: «Енді жылдарға ат қояйық. Бұл кейінгілерге қалатын ескерткіш болсын» дейді.
Іле өзенінің бір тұсына ау құрғызып, жабайы хайуандарды өзенге қарай қудырады. Барлығы бірдей өте алмай, тек он екі хайуан ғана аман шығады. Ең алдымен өткен тышқан болғандықтан, жыл басы Тышқан аталады. Одан кейін: сиыр, барыс, қоян, ұлу, жылан, жылқы, қой, мешін, тауық, ит, доңыз өтіп, әрқайсысы бір жылдың атауына айналады.
«Мүшел» сөзінің мәні және ырымдар
Түсіндірмелер
- Кей деректерде «мүшел» сөзі «мүше» сөзімен байланыстырылады: яғни «мүшеге ие болған, киелі хайуан» деген ұғым.
- Тағы бір пайымдауда «мүшел» «қатар», «айналым» мағынасын береді. Мүшел жылы адамға қауіпті, сақтықты талап ететін жыл саналған.
Дәстүрдегі амалдар
Мүшелден аман шығу ниетімен құрбандық шалу, құран оқыту, қан шығару сияқты ырымдар жасалған. Кей өңірлерде адамның қимас киімін немесе матаны жыртып, мұқтаж жандарға тарату — «жамандық кетсін» деген ишара ретінде орындалған.
Астрология және жұлдыз жорамал
Соңғы кезде адамдардың туған жылы, айы мен күніне байланысты мінез-құлық туралы жорамалдар да жиі айтылады. Мұны зерттейтіндерді астролог, ал саласын астрология дейді. Кей түсініктерде Күн мен Айдың, жұлдыз шоқтарының адам болмысына әсері бар екені назардан тыс қалмайды.
12 белгі бойынша қысқаша сипаттама
| Уақыты | Белгі | Сипаттама |
|---|---|---|
| 21 наурыз – 20 сәуір | Тоқты | Қызу қанды, алғыр, ақылды. |
| 21 сәуір – 21 мамыр | Торпақ | Өзімшіл, шындықты сүйеді. |
| 22 мамыр – 21 маусым | Егіздер | Кекшіл, жалқау. |
| 22 маусым – 22 шілде | Бүйі | Кекшіл, өзімшіл, өркөкірек. |
| 23 шілде – 22 тамыз | Арыстан | Ержүрек, тік мінезді. |
| 23 тамыз – 23 қыркүйек | Бикеш | Алдамшы, алаяқ, бірақ алғыр. |
| 24 қыркүйек – 23 қазан | Таразы | Адамгершілігі мол, бірақ қу. |
| 24 қазан – 22 қараша | Шаян | Кекшіл, ешкімге жақсылығы жоқ. |
| 23 қараша – 21 желтоқсан | Мерген | Батыр, ержүрек, мейірімді. |
| 22 желтоқсан – 20 қаңтар | Тауешкі | Білімді, қайырымды, бірақ алаңғасар. |
| 21 қаңтар – 20 ақпан | Су құйғыш | Ұмытшақ, адал, алаңғасар. |
| 21 ақпан – 20 наурыз | Балық | Қулығы басым, дарыны аз, бірақ жолы жеңіл болады делінеді. |
Ескерту: бұл сипаттамалар халықтық жорамал түрінде берілген.
13 жаста танылған тұлғалар
«Көңіл аудар даналардың сөзіне, адал жанды өнеге тұт өзіңе» деген ойды негізге алып, 13 жасында-ақ талап пен мақсатты ерте танытқан тарихи тұлғаларды еске түсірейік.
Ағыбай батыр
Ұлытау өңірінен шыққан Қоңырбай батырдың ұрпағы Ағыбай батыр патша үкіметінің қазақ ауылдарына жасаған зорлығын көріп, 13 жасында елін қорғауға атқа қонғаны айтылады.
Абай
Ұлы Абай жас шағында-ақ ақыл-парасатымен танылып, 13 жасында ел ішінде байқала бастағаны жөнінде деректер бар.
Жүсіпбек Аймауытов
Ж. Аймауытов 13 жасында алғашқы өлеңін жазғаны айтылады.
Тоқтар Әубәкіров
Қазақтың тұңғыш ғарышкері Т. Әубәкіров 13 жасында болашақ мамандығын таңдап, алдына нақты мақсат қойған.
Қазыбек бидің өнегесі
Абылай хан бірде қалмақ ханы Қонтайшыға елші жіберіп, атқосшы ретінде 13–14 жасар Қазыбекті қосады. Қалмақ ханы сөзден дес бермей, елшілер тығырыққа тірелгенде, Қазыбек бала орнынан тұрып:
«Бірақ қазақ деген мал баққан елміз,
Бірақ ешкімге соқтықпай жай жатқан елміз.
Елімізден құт-береке қашпасын деп,
Жеріміздің шетін жау баспасын деп,
Найзаға үкі таққан елміз.
Ешбір дұшпанды басынбаған елміз…»
— деп, ханның өзін састырып, қазақтың мерейін үстем етеді.
Бұл оқиға — жас болса да сөзге шешен, батыл, елдік мүддені қорғай білудің үлгісі.
Қорытынды ой: 13 жас — жауапкершілікке қадам
Алғашқы мүшелдің мәні
Мүшел айналымы аяқталып, өмірде алғашқы 12 жылдық кезең толық өтеді. Сондықтан 13 жас — алғашқы мүшел. Қазақ түсінігінде бұл шақта адам жақсы мен жаманды, ар мен намысты, дос пен жолдастықты айыра бастайды.
Тілек
Жасөспірімнің бойынан мейірім, қайырым, әдеп, сыпайылық, ата-анаға құрмет сияқты қасиеттер табылса — бұл мүшелдің ең үлкен жемісі сол.
Түйін сөз
Сарыарқаның самалындай есіп, тайсалмай талай сыннан өтіп, туған ел сенетін перзент болып өсу — әр жасқа ортақ мұрат. Ал алғашқы мүшел — сол мұратқа саналы түрде бет бұратын алғашқы белес.