Қазақша рефераттар

Сабақтың тақырыбы. Сабақтың әдісі

Сабақтың тақырыбы: К. Линнейдің эволюциялық ілімі

Сабақ форматы: жаңа білім беру (лекция) • Әдістер: сұрақ-жауап, баяндау • Пәнаралық байланыс: тарих, әдебиет

Light Mode

Ұйымдастыру кезеңі

Амандасу, оқушыларды түгелдеу және сабақ мақсатымен таныстыру.

Үй тапсырмасын сұрау

Алдыңғы тақырыптарды пысықтау үшін төмендегі сұрақтар қойылады:

  1. 1 Эволюция дегеніміз не? Анықтамасын беріңдер.
  2. 2 Қайта өркендеу дәуірі қай ғасырларда дамыды, оған қандай жағдайлар себеп болды?
  3. 3 Неліктен философ әрі жаратылыстанушы Аристотельді жануартану ғылымының негізін қалаушы деп атаймыз?
  4. 4 Теофраст өсімдіктерді зерттегенде қандай белгілерге көбірек мән берді?
  5. 5 Аристотельдің жаратылыстану ғылымына қосқан үлесін мысалдармен талдап, дәлелдеңдер.

Жаңа сабақты түсіндіру: К. Линней және жүйелеу ғылымы

Карл Линней (1707–1778) — организмдерді алғаш рет жүйелі түрде топтастырып, жүйелеу ғылымының негізін қалаған швед ғалымы, жаратылыстанушы. Ол өсімдіктер мен жануарларды класс → отряд → туыс → түр сатыларымен жіктеуді ұсынды және биологияға мыңға жуық жаңа термин енгізді.

Линнейдің ғылымға келуіне әсер еткен орта

Линнейдің жаратылыстанушы ретінде қалыптасуына Лунд университетінде оқып жүрген кезіндегі профессор Стобеустің үйіндегі мұражай ерекше ықпал етті. Ондағы кептірілген өсімдіктер, құстардың тұлыбы, ұлулардың бақалшақтары және минералдар жинақтамалары оның қызығушылығын арттырды. Бос уақытында Линней өзі де табиғатты аралап, өсімдіктерді жинап, оларды талдап, кептірумен айналысты. Осы табанды еңбектің нәтижесінде ол организмдерді жүйелеудің алғашқы үлгілерін құра алды.

Өсімдіктерді жіктеу қағидасы

  • Негізгі бірлік ретінде түрді алды; құрылысы ұқсас дараларды бір түрге біріктірді.
  • Ұқсас түрлерді — туысқа, ұқсас туыстарды — отрядқа, отрядтарды — класқа біріктірді.
  • Жүйедегі ең ірі топ — класс, ең кіші топ — түр деп қарастырылды.
  • Барлық өсімдіктерді аталығы мен аналығының санына қарай 24 класқа бөлді.

Терминдер және атау беру

  • Гүл құрылысына қатысты атауларды жүйелеуге үлес қосты: күлте, тозаңқап, аталық жіпшесі, шірнелік, аналық жатыны, аналық аузы, гүлтабаны, гүлсағағы, гүлсерігі.
  • Түрді латын тілінде қосарлы атаумен белгілеуді ұсынды: туыс + түр (бинарлы номенклатура).
  • Өсімдіктердің 8000-нан астам, жануарлардың 4200-ден астам түрін сипаттады.

Жануарларды жіктеуі

Линней жануарларды қанайналым және тыныс алу мүшелерінің құрылысына сүйене отырып 6 класқа бөлді:

  1. 1Сүтқоректілер
  2. 2Құстар
  3. 3Амфибиялар
  4. 4Балықтар
  5. 5Бунақденелілер
  6. 6Құрттар

«Табиғат жүйесі» және сүтқоректілер

«Табиғат жүйесі» атты еңбегі аса құнды болғандықтан 12 рет басылып шықты. Линней сүтқоректілерді 17 отрядқа бөлді. Сүтқоректілерді сүт бездерінің болуына қарай жүйелегендіктен, жұмыртқа салушы сүтқоректілер (эхидна, үйректұмсық), ескекаяқтылар және киттәрізділер де осы класқа енгізілді.

Жүйенің шектеулілігі: «жасанды жүйе»

Линней жүйесі «жасанды жүйе» деп аталады, өйткені өсімдіктердің табиғи туыстығы толық ескерілмей, көбіне сыртқы ұқсастық пен аталық- аналық санына сүйенді. Соның салдарынан бір-біріне жақын емес организмдер бір топқа біріктірілді.

  • Мысалы, сәбіз бен зығыр аталықтарының саны бесеу болғандықтан бір топқа енгізілді. Негізінде сәбіз — шатыргүлділерге, ал зығыр — зығыр тұқымдасына жатады.
  • Құстарды тұмсық пішініне көбірек қарап жүйелегендіктен, тауық пен түйеқұс бір отрядқа топтастырылды. Алайда тауықтар — қырлы төссүйектілерге, түйеқұстар — қырсыз төссүйектілерге жатады.

Тарихи маңызы

Кемшіліктеріне қарамастан, Линней органикалық дүниені жүйелеуге тың серпін берді және алғашқы кең ауқымды жүйені жасады. Ең бастысы — туыс пен түрдің қосарлы атауы (бинарлы номенклатура) бүгінге дейін ғылымда кеңінен қолданылады. Сондай-ақ адамның адамтектес маймылдармен бірге приматтар отрядына енгізілуі оның көрегендігін көрсетеді.

Жаңа сабақты бекіту

  1. 1 К. Линней жүйесінде ең жоғары және ең кіші жүйелік топ ретінде нені алды?
  2. 2 Өсімдіктер мен жануарларды қос атпен атау дегенді қалай түсінесіңдер? Талдап көрсетіңдер.
  3. 3 К. Линней жануарлар дүниесін қандай белгілеріне қарап топтастырды және неше класқа бөлді?

Үйге тапсырма

§6. К. Линней жүйесінің «жасанды» екендігіне дәлел келтіріп, қорытынды жасаңдар.

Салыстыру кестесіне дайындық

Төмендегі кластары бойынша К. Линней жүйесі мен қазіргі жүйелеуді салыстыруға арналған жоспар:

№ К. Линней жүйесі бойынша Қазіргі жүйе бойынша
1 Сүтқоректілер Толтырылады
2 Құстар Толтырылады
3 Амфибиялар Толтырылады
4 Балықтар Толтырылады
5 Жәндіктер Толтырылады
6 Құрттар Толтырылады

Бағалау және қорытынды

Оқушылардың жауаптары мен белсенділігі бағаланады.

Сабақ аяқталды. Сау болыңдар.