Тұрсын ханды жойған соң Есім хан Тұрсынның ұлы Болатты хан атағына отырғызды дейді шежіре

Ел жадындағы есім және айтуға кешіккен сөз

«Айтылар күні айтылмаса, сөздің атасы өледі» деген тәмсіл бар. Қазақ хандығының 550 жылдық мерекесі қарсаңында хандықты құруға, нығайтуға, қорғауға еңбек сіңірген тарихи тұлғалар туралы шындықты таразылау ниетімен «Тоғас хан» атты мақала жазып едім. Ол «Ертіс өңірі» газетінің 25 ақпандағы санында жарық көрді. Мақаланы мұқият жариялаған газет ұжымына алғыс айтамын.

Біз бала күнімізден «Тоғас» атын атаған жерде үлкендердің: «Е, хан Тоғас қой» деген сөзін үздіксіз естіп өстік, әлі де естиміз. Бұл атауды көне қазынаны сақтаған жыршы-жыраулар мен шежірешілер де жеткізген. Солардың бірі — белгілі ақын Кәрібай Таңатарұлы:

Мақала жазу барысында Камал Әбілрахманов, Зейнолла Сәнік, Қалихан Алтынбаев, Замантай Оразаев сынды зерттеушілер мен ақындардың жазбаларын да пайдаландым. Бұлар — көне шежіре мен ауыз әдебиеті деректерін мол жинаған, ел тарихын жетік білетін азаматтар. Қазақ тарихын ғасырлар бойы шежірешілер мен жыр-дастан авторлары бір-біріне қапысыз жеткізіп отырғаны да белгілі.

Шежіре сабақтастығы және кеңестік кезеңнің үзігі

Тоғас баба өмір сүрген XVII ғасырдың ортасынан XIX ғасырдың аяғына дейінгі екі жарым ғасыр шежіре үшін аса ұзақ уақыт емес. Егер XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басына дейінгі шежірешілер деректі бұрмаламай жеткізсе, Кәрібайлар — сол дәстүрдің соңғы тұяғы ретінде пікірін айтып кетті.

Ал XX ғасырдағы кеңестік кезең шынайы шежіренің үнін бәсеңдетіп, халық санасын адастырды. Адасқанның айыбы жоқ, «қайтып үйірін тапқан соң» — ендігі міндет: кейінгі ұрпақты адастырмай, тарихи шындықты қалпына келтіруге ұмтылу.

«Тоғыс хан болған жоқ» деген уәжге жауап

Соңғы 25 жылда көзқарас өзгерді: Қазақстан тарихының ғылыми жүйесі қалыптасты, Тоғас баба туралы аңызды да сол жүйемен салыстырып, шындыққа жақындатуға ұмтылған деректі мақалалар жарияланды. Біз аңыз-әңгіме мен шежірені ғылыми пайымның қалыбына түсіруге тиіспіз.

Алайда «Тоғас хан» мақаласы Тоғас бабаны ұлықтайтын шараларға бастау болады деген үміт толық ақталмады. Қайта Тоғас ұрпақтары көп шоғырланған Тарбағатай өңірінде «Тоғас хан болмаған» дейтін пікірлер бой көрсете бастады. Мұндай көзқарасты да бірден даттауға болмайды: кеңестік кезең тарихи жадтың жібін үзді, ал біз — сол қоғамнан өткен ұрпақпыз.

Тарихи басқару жүйесі: Ұлы хан және кіші хандар

Дәлелді болу үшін алыстамай, Шыңғыс хан заманынан бастайық. Шыңғыс хан жаулап алған ұлан-ғайыр жерлерді ұлдарына «жасау» немесе «інжу» түрінде бөліп бергені мәлім. Ол жерлер ұлыс аталды, ұлыстарды хандар басқарды. Кейін ұлыстар аймақтарға бөлінді. Қадырғали Жалайыридің дерегінде Жошы өз үлесін үлкен екі баласына енші еткені айтылады: Батый хан мен Орда Ежен хан. Жошының бесінші ұлы Шайбан хан да Батый ханнан үлес алып, билік құрған. Бұлардың бәрі өзінен жоғары тұрған ұлыс ханға бағынышты болған, ал түптеп келгенде бәрі Қарақорымдағы Ұлы ханға мойынсұнған.

Қазақ хандығының басқару жүйесінде де осы дәстүр сақталып, дамытылды. Мектеп оқулықтарында қазақ хандығының жүздерге, жүздердің ұлыстарға бөлінгені көрсетіледі. Сондай-ақ хандық иерархияның белгілі бір сатысында ұлыс бірнеше ру-тайпадан құралып, жаугершілік шақта он мың жасақ шығара алатыны, оны сұлтан немесе хан басқаратыны айтылады.

Ол заманда қазіргідей тұрақты казарма әскері болған жоқ: әр ер азаматтың бес қаруы сай тұруы шарт еді. Жау шақырса, ауыл — ондық, аймақ (ата-аймақ) — жүздік, ру-тайпа — мыңдық, ұлыс — түмен құрайтын жүйе тарихи әдебиеттерде жиі аталады. Ақпарат пен байланыс әлсіз заманда Ұлы хан жүздер мен ұлыстарды басқарған кіші хандар мен сұлтандарға сүйенгені түсінікті.

Тұрсын хан мысалы және Тоғасқа қатысты қисын

Ұлы ханның пәрменін орындамау, антты бұзу ауыр салдарға әкелген. Бұған Тұрсын ханның бүлігі дәлел. Негізінде Тұрсын хан қазақ хандығы құрамындағы Ташкент өңіріндегі Қатаған тайпаларының екі ұлысын билеген хан болған. Есім ханға бағынбай, ант бұзып бүлік шығарғаны үшін өзі ғана емес, үрім-бұтағы және қатаған ұлысының халқы да жазаланғаны айтылады.

Шежіре дерегінде Тұрсын хан жойылған соң Есім хан оның ұлы Болатты хан атағына отырғызды делінеді. Осы тұста ерекше ерлігі мен еңбегі үшін Тоғас батырға да хан атағы берілген болуы ықтимал. Бірақ шежіреші-зерттеушілердің ешқайсысы Тоғас баба Ұлы хан болды демейді — оның өзі де қисынға келмейді. Қарауында ел-жұрт, қол астында әскер жоқ адамға хан атағы берілді деу де дәлелсіз.

Жазба деректің тапшылығы және ұлыс мәселесі

«Тоғас хан болмаған» дейтіндердің де қолында нақты жазба дерек жоқ — олардың пікірінің де негізі тұспал. Ал жазба деректің табылуы қиын: әйгілі «Жеті жарғының» өзі бізге толық жазбаша түрде жетпегені белгілі. Демек ауызша тарихтың салмағын біржола жоққа шығару — асығыстық.

Ол кездегі ұлыстар ірі тайпалардың аттарымен аталатыны мәлім. Ендеше Байыс баба кезінен бастап топтасып, ықпалды күшке айналған наймандар ішінде Төлегетей ұрпақтарының немесе Қаракерей тайпаларының жеке ұлыс болып, он мың әскер шығаруы әбден мүмкін.

Қасиетті Қабанбай батырдың бүкіл қазаққа ортақ тұлғаға айнала тұра «Найман Қабанбай» не «Бәйжігіт Қабанбай» емес, «Қаракерей Қабанбай» аталуы да кездейсоқ емес сияқты. Қаракерей сол дәуірде алты алашқа танымал іргелі ұлыс болды ма — бұл да зерттеуді қажет ететін мәселе. Бүгінгі және келер зерттеушілер шындықты осы төңіректен іздесе болады.

Қорытынды: борыш пен бағыт

Бүгінгі борышымыз — Қазақ хандығының 550 жылдығы қарсаңында мемлекетті құруға, қорғауға үлес қосқан аруақты тұлғаларды елге танытып, ұрпаққа үлгі ету. Ұлы хандар санаулы болғанымен, оларға сүйеу болған, жүздер мен аймақтарды басқарып, ел ісіне өлшеусіз еңбек сіңірген кіші хандардың қаншасы әлі толық танылмай жатыр.

Солардың бірі ретінде Есім ханның сенімді серігі болған, елеулі еңбегі мен ерлігі үшін хан атағын алып, белгілі бір ұлыс елге (әскеріне) аз уақыт болса да басшылық етуі ықтимал Тоғас баба да лайықты бағасын алуы тиіс.