Матаның шығу тарихымен таныстыру
Сабақтың мақсаты
Бұл сабақта оқушылар матаның негізгі ұғымдарын меңгеріп, оның шығу тарихымен танысады. Сонымен қатар жауапкершілік пен ұқыптылық дағдылары қалыптасып, бұрынғы білім жаңа тақырыппен байланыстырылып, ой-өріс кеңейтіледі.
А) Білім беру
Оқушыларға мата туралы түсінік беру, матаның шығу тарихымен таныстыру.
Ә) Тәрбиелік
Жауапкершілікке, ұқыптылыққа тәрбиелеу.
Б) Дамытушылық
Өткен сабақтардағы білімді жаңа тақырыппен байланыстырып, ой-өрісті дамыту.
Сабақ туралы қысқаша мәлімет
Көрнекіліктер
- Бор
- Лента
- Плакат
- Желім (клей)
- Қайшы және т.б.
Сабақ форматы
Сабақтың барысы
А) Ұйымдастыру кезеңі
Оқушыларды түгелдеу, кезекшіні белгілеу және оқушылардың назарын сабаққа аудару.
Ә) Өткен сабақты қайталау
Үй тапсырмасы бойынша өткен тақырыпқа шолу жасау. Арнайы сұрақтары бар карточкаларды пайдалану.
Б) Жаңа сабақты түсіндіру
Бұл бөлімде кенеп, жібек, барқыт және басқа да мата түрлеріне тоқталып, олардың шығу тарихын қарастырамыз.
Кенеп матасы (зығыр/лен)
Кенеп матасының отаны ретінде Египет аталады. Ніл алқабының табиғи жағдайлары талшықты өсімдіктердің өсуіне қолайлы болды, ал египеттік тоқымашылардың шеберлігі жоғары деңгейге жетті. Ежелгі кенеп матасының сапасын бүгінге дейін сақталған үлгілер дәлелдейді: кей деректерде 1 см² матада 84 негізгі жіп пен 60 арқау жіп болғаны айтылады. Тіпті өте жұқа, әрең көрінетін 240 см мата небәрі 1 грамм ғана тартқан.
Мұндай жіптің жіңішкелігін тігінші тек саусағымен сезе алған. Египеттік кенептің жұқалығы табиғи жібектен кем түспей, одан тігілген киімді бірнеше қабаттап кисе де, адам денесінің сұлбасы көрінетін болған.
Жібек және өрнекті жібек
Жібектің шыққан жері — Қытай. Қытайлықтар жібек матаны бетінің кедір-бұдырлығы мен тығыздығына қарай бірнеше түрге бөлген:
- Өрнектелген көптүсті парша
- Тығыз, біртүсті өрнекті жібек
- Жұқа жібек (газ және т.б.)
Қытай шеберлері матаның бетіне қиялдан туған айдаһарларды, құстарды, қара өрік гүлін, жарқанатты, пионды және басқа да өсімдік тектес өрнектерді қанық түстермен бейнелеген. Шамамен үш мың жыл бұрын Қытайда жетілдірілген тоқыма станогы пайда болған.
Ежелгі маталар туралы деректер
Көп түрлі өрнекті мата жөніндегі мәліметтерді ІХ–ХІІ ғасырлардағы әдеби ескерткіштерден кездестіруге болады. Қазақстан аумағынан табылған ең көне маталар ІV–V ғасырларға жатады; олар Пазырық қорғанынан табылған. Тафта тәрізді маталар, репс, газды маталар және полихромды маталар геометриялық немесе өсімдік тектес өрнектермен әсемделген.
Сол кезеңдегі ең кең тараған жібек мата — қамқа. Ол күрделі өрнекті болып, саржалық айқаспамен тоқылған.
Матаны безендіру: бұрын және қазір
Қазіргі кезде мақта маталар көбіне білікті басу машиналарында механикалық баспа әдісімен өрнектеледі. Ал кенеп маталар сурет баспасы тәсілімен шығарылады. Бұрын матаны қол баспасымен безендіру кең тараған: бұл әдіс бірнеше жүз жыл бойы қолданылып, ХІХ ғасырда үлкен жетістікке жеткен.
Ескі орыс баспа суреттері алифтe қайнатылған майлы бояумен кенеп, жүн және басқа маталарға түсірілген. Кенеп маталары балалар мен ересектердің жаздық киіміне өте қолайлы болғанымен, қазіргі ассортименті әлі де жеткілікті деңгейде әртүрлі емес, әрі өндіру көлемі аса үлкен емес.
Матаның негізгі шикізаты: талшық
Матаны алудағы негізгі шикізат — талшық. Талшық деп иілгіш, жіңішке әрі берік материалды айтамыз. Мата өзара байланысқан өте жұқа жіптерден тоқылады, ал әрбір жіп бірнеше иірілген талшықтан тұрады. Тоқыма талшықтары — жіп пен матаны жасауға пайдаланылатын талшықтар.
Талшықтардың түрлері
Талшықтар негізінен екі топқа бөлінеді: дара талшық және техникалық талшық.
Дара және техникалық талшық
- Дара талшық: мақта, жүн; зығыр, кендір.
- Техникалық талшық: бірнеше талшықтың өріліп, ажырамайтын күйде бірігуі.
Негізгі ой
Мата → жіп → талшық қағидасын түсіну матаны танудың іргетасы болып саналады.
Практикалық жұмыс: мақта мен зығырды ажырату
А) Кіріспе нұсқау
Киімдер көбінесе мақта және зығыр талшықтарынан дайындалады. Сондықтан мақта матасы мен зығыр матасының айырмашылығын ажырата білу маңызды.
Ә) Ағымдағы нұсқау
Мақта мен зығыр талшықтарын салыстыру үшін төмендегі әрекеттерді орындаңыз:
-
1
Мақта мен зығыр талшықтарын лупа арқылы үлкейтіп қарап, айырмашылықтарын анықтаңыз.
-
2
Талшықтарды ұстап көріп, сыртқы көрінісі мен сезілу ерекшеліктерін салыстырыңыз.
-
3
Жұмыс дәптеріңізге төмендегі кестені сызыңыз.
-
4
Байқаған айырмашылықтарды кестеге жазып, толтырыңыз.
| Талшық түрлері | Сырт көрінісі | Ұстап көргенде |
|---|---|---|
| Мақта | — | — |
| Зығыр | — | — |
Б) Қорытынды нұсқау
Кестенің дұрыс толтырылғанын тексеріңіз. Жұмыстың қалай орындалғанын салыстырып талдап, қажет болса түзетулер енгізіңіз.