НАРЫҚТЫҚ ДАМУ ТАРИХЫ ЖӘНЕ ТЕОРИЯСЫ.

1) Алғашқы айырбас: тұрақсыз әрі кездейсоқ операциялар

Бірінші кезеңде айырбас операциялары тұрақсыз, кездейсоқ сипатта болады. Олар өндірістің қажетті шартына әлі айналмайды. Құндық қатынастар әрбір жеке сауда-саттықта оқта-текте ғана көрініс берді.

2) Натуралдық айырбас: балама айырбас өндіріс шартына айнала бастайды

Екінші кезеңде тауар қозғалысын шартты түрде Т–Т формуласы арқылы көрсетуге болады. Балама айырбас көбіне өндірістің шартына айналып, осының нәтижесінде қоғамдық қажетті шығындар категориясы қалыптасады.

Бұл кезеңде құнның субстанциясы әлі нақты бір тауармен толық бірікпегендіктен, «таза» құнның иеленушісі ретінде бірнеше тауар бірдей көрінуі мүмкін.

3) Тауар баламасы: «таза» құн бір тауарға бекітіледі

Үшінші кезеңде тауар тепе-теңдігі айырбас формуласы арқылы сипатталады: Т1 – Т2, мұнда балама ретінде көбіне Т2 қызмет етеді. Әрбір жергілікті нарықта балама тауардың белгілі бір түрі басым болады.

Осы кезеңде «таза» құн өзінің иеленушісінің нақты заттық формасымен тұтасып, тауарлық қабықсыз өмір сүре алмайтын құрамаларға (шартты түрде «шығындық» және «шығындық емес») байланып қалады. Дүниежүзілік нарықтың қалыптасуымен құнның дара иеленушісі қызметін біртіндеп ақша атқара бастайды.

4) Тауар емес балама: несие ақшалардың алға шығуы

Төртінші кезеңде тауар қозғалысының формуласы: Т1 – тауар емес балама – Т2. Алтынға тікелей айырбастың тоқтауымен «таза» құнның иеленушілері ретінде несие ақшалар алға шығып, өздерінің бұрынғы «тауарлық» мәнін жоғалтады.

Монополиялық нарықтың салдары және КСРО тәжірибесі

Монополиялық нарық жағдайында еркін бәсеке шектеліп, бұл экономикадағы сапалық әрі сандық өзгерістер динамикасына кері әсер етуі мүмкін. Өндірістегі монополиялық үстемдік ғылыми-техникалық прогресті баяулатып, бағаның өсуіне, тауар тапшылығына және түптеп келгенде қоғамдық қайшылықтардың шиеленісуіне алып келеді.

Бұған мемлекеттік меншіктегі ірі кәсіпорындар монополиясына сүйенген бұрынғы КСРО экономикасын мысал етуге болады. Нәтижесінде сұраныс пен ұсыныс мәселелері әкімшілік-әміршіл тәсілмен шешіліп, тұтынушы мүддесіне бағдарланбаған өндірушілер нарығы қалыптасты.

Реттелмелі нарықтың құралдары

Реттелмелі нарық еркін бәсеке мен еркін бағалармен шектелмейді. Мемлекет нарыққа мына тетіктер арқылы ықпал ете алады:

• Өнім өндіруге мемлекеттік тапсырыстар орналастыру
• Шаруашылық субъектілеріне қаржы-несие тұтқалары арқылы әсер ету
• Белгілі тауар түрлері мен топтарына мемлекеттік баға белгілеу
• Нарық конъюнктурасын зерттейтін маркетингтік қызметті енгізу
• Өндіріс көлемін шарт жасау негізінде тікелей реттеу
• Кәсіпорын ассоциациялары мен жарнама-ақпараттық жүйелер арқылы үйлестіру

Бұл құралдарды қолдануда мемлекеттің шешуші рөл атқаратынын атап өткен жөн.

Қазақстандағы нарық қатынастары қашан және қалай пайда болды?

«Нарықтық қатынастар Қазақстан жерінде қашан пайда болды, оның ерекшеліктері неде?» деген сұрақтарға жауап беру оңай емес. Өйткені біз әлі күнге дейін өз халқымыздың және өз жеріміздің тарихын толық деңгейде танып-біле бермейміз.

Кең тараған пікір бойынша, Қазақстанда құл иеленушілік құрылыс болмай, патриархалдық-феодалдық қатынастар қалыптасты делінеді. Мұны қазақтардың көшпелі мал шаруашылығымен айналысуымен байланыстырады. Осы тұжырымға сүйенген кейбір көзқарастар өндіргіш күштердің даму дәрежесі төмен болды, сондықтан тауар-ақша және нарықтық қатынастардың қалыптасуына жағдай болмады дейді.

Дегенмен бұл пікірге қатысты күмән бар: тарихшылар мен зерттеушілер бұл мәселе жөнінде алдағы уақытта өз уәждерін нақты деректермен тереңдете түседі.

Нарықтың басты шарты: меншік қатынастары

Нарық қатынастарының пайда болуының ең басты шарты — өндіріс құрал-жабдықтарына жеке меншік. Қазақстанда өндірістік қатынастардың негізі — жерге феодалдық меншік болды. Ірі мал иелері көбіне жердің де ірі меншіктенушілері саналды.

Көшпелі мал шаруашылығы жағдайында жер өндірістің шарты ғана емес, сонымен бірге негізгі құралы қызметін де атқарды. Жерге феодалдық меншіктің күшеюі қауымдық (рулық) жерлерді тартып алу үдерісімен тығыз байланысты болды.

Отарлау саясаты және жер қатынастарының өзгеруі

Ресей империясының Қазақстанды отарлау саясаты бұл үдерістерге айрықша қатты әсер етті. Мысалы, 1914 жылға дейін қазақтардан 43 миллион десятинадан астам құнарлы жер тартып алынып, қоныс аударған орыс шаруаларының және патша үкіметінің әскери шенеуніктерінің меншігіне берілгені айтылады.

Соның нәтижесінде қазақ ауылдарында жер үшін талас-тартыс күшейіп, меншіктік жіктелу тереңдей түсті, қауымдық-рулық қатынастар ыдырай бастады. Әскери билікке сүйенген ірі байлардың жерді иемденуі барған сайын ауқымды сипат алды.

Айырбас пен сауда: мал және егіншілік өнімдері

Меншіктік жіктелудің тереңдеуі Қазақстанда тауарлы-ақша қатынастарының белгілі бір дәрежеде өріс алуына жағдай жасады. Шын мәнінде, айырбас және сауда қатынастары қазақ даласында ертеден болған. Айырбаста негізгі тауардың бірі — мал.

Академик С. Бәйішевтің мәліметтері бойынша, Қазақстанда малмен сауда жасау, әсіресе XVI ғасырдан бастап кең өріс алған, әрі оның едәуір бөлігі айырбасқа және шетке шығаруға арналып өндірілген.

Сонымен қатар, «қазақтар тек мал шаруашылығымен күн көрді, егіншілікпен айналыспады» деген тұжырым ұзақ уақыт бойы орнығып келді. Қазіргі тарихи зерттеулер мұның біржақты екенін көрсетеді: қазақтар егіншілікпен өте ертеден айналысқан, әсіресе оңтүстік және оңтүстік-шығыс аймақтарда егіншілік ошақтары қалыптасқан.

Егіншілік өнімдері тек ішкі тұтыну үшін ғана емес, басқа өңірлерге шығарып сату үшін де өндірілген. Алайда кейіннен отарлау саясаты тауарлы егін шаруашылығының кеңеюіне елеулі кедергі келтірді: жергілікті халықты шөл және шөлейт аймақтарға күштеп көшіру салдарынан бұрыннан қалыптасқан отырықшы егіншілік орталықтары бұзылды.