Ақан - сері. Оқушылармен сәлемдесу
Сабақ тақырыбы мен өзегі
Сабақтың тақырыбы: «Шерменде өткен өр тұлға». Негізгі өзек — Құлагер бейнесі арқылы әлеуметтік теңсіздіктің сырын ашу, Ақан серінің қайғыдан туған мәңгі жасайтын мұрасын оқушыларға дәлелдеп, түсіндіру және таныстыру.
Сабақтың мақсаты
- Құлагер туралы өлең мен әннің шығу, таралу тарихын дәлелдеп түсіндіру.
- Ақан серінің трагедиялық образ екенін ашу, дәуір шындығын ұғындыру.
- Өнердің өлмейтіні туралы идеяны зерделету: «Өнерліге өлім жоқ».
Білімділік
Ілияс Жансүгіровтың өмірі, қызметі, шығармаларының тақырыбы мен негізгі ойын өздігінен және топпен меңгерту. «Құлагер» поэмасындағы тарихи тұлғаны сомдау, талант пен дарынсыздық тартысын және дәуір шындығын ашу.
Тәрбиелік
Ақан өмірін өнер адамының рухани тазалығының үлгісі ретінде таныту; қызғаншақтық, күншілдік, көреалмаушылықтан сақтандыру; өнерді құрметтеуге баулу.
Дамытушылық
Сыни ойлау мен ашық сөйлеу дағдысын қалыптастыру; Құлагердің психологиялық сырын (қауіп, қорқыныш, қайғы, күйініш) талдау арқылы сезімталдықты, сөздік қорды және әдеби-теориялық білімді дамыту.
Оқыту технологиясы мен құрылымы
Жаңаша оқыту технологиясы
«Оқу мен жазу арқылы сыни тұрғысынан ойлауды дамыту» (Чарлз Темпл, Джинни Стилл, Курт Мередит).
Әдістер
- Сұрақ–жауап
- ЖИГСО
- Талдау–жинақтау, кластер
- Шығармашылық ізденіс, ой қорыту
Сабақ түрі
Дәстүрлі емес сабақ.
Сабақ типі
Жаңа сабақты меңгерту.
Пәнаралық байланыс
Тарих, ән-күй, бейнелеу өнері.
Көрнекіліктер
Ілияс пен Ақанның портреттері, Құлагер бейнесі, интерактивті тақта және слайд материалдары.
Сабақ барысы
1) Ұйымдастыру кезеңі
- Оқушылармен сәлемдесу.
- «Шаттық шеңбері»: қол ұстасып, жағымсыз ойларды ысырып, жақсы тілекпен сабаққа кірісу.
«Көзімізді жұмып, барлық өкпе-назды ұмытып, тек жақсылықты ойлайық. Күн бізге күлімдейді, біз бір-бірімізге күлімдейміз. Енді көзімізді ашып, жақсы тілектермен сабағымызды бастайық».
2) Қызығушылықты ояту
Оқушыларға Ілияс, Ақан және Құлагер суреттері ұсынылады. Жүрекке жақын суретті таңдаған оқушылар 3 топқа бөлінеді: Ілияс өлеңдерін ұнататындар, Ақан сері өміріне қызығатындар және Құлагердей тұлпарды ардақтайтындар.
3) Үй тапсырмасын тексеру (ЖИГСО)
Әр топ Ілияс Жансүгіровтың өмірі мен қызметі, балаларға арналған шығармаларының тақырыптары, ақынның танымдық сипаты, өлеңдеріндегі эстетикалық идеал туралы мәтіндерді талқылайды. Кейін «жанұялық топтарға» барып, бөліктер бойынша бір-біріне түсіндіреді.
Топ тапсырмалары
1-топ: «Сандар сыр шертеді»
1894, 1905–1911, 1912, 1915, 1920–1921, 1925–1928, 1934–1936, 1938 кезеңдері бойынша шолу.
2-топ: Балаларға арналған өлеңдер тақырыптары
Оқу-білім, табиғат, еңбек.
3-топ: Оқулыққа енген шығармалар
1-сынып — «Жазғы шілде»; 2-сынып — «Күн шыққанда»; 3-сынып — «Жазғытұрым»; 4-сынып — «Көкшетау», «Шәркей» (жатқа айту, үзінді келтіру).
4) Мағынаны тану: жаңа сабақты меңгерту
Бұл сабақта І. Жансүгіровтың «Құлагер» поэмасы арқылы Ақанның трагедиялық образын ашу көзделеді. Мәшһүр Жүсіптің бағалауынша, Ақан — «заманның сұңқары, қызыл тілдің ділмәрі». Ендеше, заманынан озып туған дүлдүл әнші неге трагедиялық кейіпкерге айналды?
Құлагер өлеңі мен әнінің шығу тарихы
Поэмамен байланыстыра отырып ас дәстүрі түсіндіріледі. Ақан мен Батыраштың бетпе-бет келуі екі оқушының өткір диалогы арқылы сахналық көрініс ретінде беріледі.
Слайд арқылы баяндау және дәлелдеу
Дайындалған суреттер көрсетіледі. Баяндау барысында Ақанның өлген тұлпарының басында отырып, суырыпсалма өлең мен ән шығарғаны, оның «Құлагер» атанғаны нақтыланады.
Тыңдалым және талқылау
Электронды оқулықтан «Құлагер» әні тыңдатылады. Тыңдай отырып: «Не көрдіңдер? Нені елестеттіңдер? Қандай құбылысты байқадыңдар?» деген сұрақтар бойынша пікір алмасу ұйымдастырылады.
Оқушы байқаған құбылыстар
- Ақынның қорқынышы мен қауіптенуі.
- Құлагердің ерен жүйріктігі, дара болмысы.
- Ақанның Құлагерге жанын тең көріп, айырбастамайтын адалдығы.
- Қайғыға амалсыз төзу және үміт сәулесі.
- Түс арқылы сезіну, өкініш пен күйініш.
- Құлагер өлімінің елдік қайғыға айналуы.
Салбырап сапты аяқтай төменгі ернің,
Бота тірсек, қыл сағақ, сандал керім,
Жібектей күлтеленген құйрық-жалын,
Ор болып қалушы еді шапқан жерің.
Көркемдік ерекшелік
Лирикалық «Құлагердің» құндылығы — ақынның өз жан дүниесіндегі өзгерістерді шынайы суреттеуінде. Ат портреті тұтас көз алдыңа келеді, ал қайғының шарықтау шегі: «Өлді деп Құлагерді естігенде, жұлдым да сақалымды ойбайладым…» деген жолдармен түйінделеді.
«Тұлғаны танып біл» шығармашылық ізденісі: Ақан бейнесі
Жұптасу және топтасу арқылы оқушылар Ақан тұлғасын жан-жақты ашуға бағытталған зерттеу жұмысын орындайды. Төмендегі қырлар бойынша дәлел келтіру, мәтіннен дәйек табу, пікір қорғау ұсынылады.
1) Ақан — тарихи тұлға
Ақан сері (1843–1913) — Көкшетау өңірі, Қоскөл маңында ғұмыр кешкен тарихи тұлға. Құлагер — Көбей-Қарауыл Шөкетай жылқысынан шыққан, алты алашқа мәлім өрен жүйрік. 1876 жылы Сағынайдың асына апара жатқанда, бәйгеде дара шыққан Құлагерді Ақанмен өштескен Батыраш соққыға жығып өлтіреді. Құлагер қазасы — жеке қайғы ғана емес, күштілердің өктемдігі жүрген дәуірдің қасіреті ретінде танылады.
2) Ақан — композитор
Ақан әндері беріктік пен адалдықты, махаббат еркіндігі мен сұлулықты жырлайды. «Балқадиша», «Сырымбет», «Үш тоты» сияқты әндері халық жадында сақталған мәңгілік мұра. Поэмадағы түйін — өнердің өшпейтіні. Ақан Құлагерге арнап әлемде сирек кездесетін ән шығарып, өзіне де, тұлпарына да рухани ескерткіш орнатады.
3) Ақан — айтыс шебері
Ақан — табан астында тауып айтатын тапқыр, суырыпсалма шешен. Ол Жүсіп Төре, Орынбай, Тезекбай секілді ақындармен айтысқан, Мәшһүр Жүсіп және Есмағұл Қодығабаласымен хат арқылы айтысқан. Ел ішінде оның тосын жауаптары мен тапқырлығы туралы көп әңгіме сақталған.
4) Ақан — аңыздық кейіпкер
Сән-салтанаты, үкілі тақиясы, жүйрік аты, қыран құсы, домбырасы — бәрі Ақанды ел көзіне ерекше етіп көрсеткен. Алайда Құлагерден айырылған соң мұң басып, ел оны ұға алмай, жұмбақ тағдырын «періге балап» жорамалдайды. Бұл — өнер адамына жасалған әділетсіздіктің бір көрінісі.
Ілиястың бағалауы: «Тұсында сері болсын, пері болсын — ұнайды өмірімен Ақан маған».
5) Ақан — сері
Ақан билік қуып, мал жиғаннан гөрі, серілік дәстүрді ұстанып, өнерді ту еткен. Жүйрік мініп, қыран ұстап, сұлулықты сүйген болмысы арқылы сал-серілік мәдениетті биікке көтерген асқақ тұлға ретінде танылады.
6) Ақан — трагедиялық кейіпкер
Құлагер — Ақан үшін «ер қанаты» ғана емес, рухани медеу болған серігі. Тұлпардың мерт болуы — Ақанның ішкі әлемін күйреткен ауыр соққы. «Ел бетін қалай көремін?» деген бір ауыз сөздің өзінде терең жан күйзелісі жатыр. Ілияс Ақан халін табиғат бейнесімен астастыра суреттеп, әділетсіз орта мен қара күштің өнерді тұқыртқанын көрсетеді.
Түйін
Ақан трагедиясы — сұм замандағы қара күште, әділетсіз ортада, күншілдікте және дарынсыздықтың талантты тұқыртуында. Өнер адамдарын бағалай алмау — қоғам дерті екені сабақта ерекше атап өтіледі.
Пысықтау және бекіту
1-топ
Байқаған құбылыстарды өлең мәтінінен тауып, мәнерлеп оқып береді.
2-топ
Құлагердің жүйріктігін сипаттайтын бейнелі сөздер мен тіркестерді өлеңнен табады. Поэмада ат сыны Күреңбай сыншы көзімен берілетіні ескеріледі.
3-топ
Аттың сынын жануарлар мүшесіне ұқсата суреттеген өзге ақындарды атайды. Абайдың «Аттың сыны» өлеңінен үзінді оқылады, бейнелі сөздер талданады және Ілияспен салыстыру жасалады.
Ойындар мен сұрақтар
«Бәйге» ойыны
Шеңбер бойымен берілген шумақты кім тез тауып оқиды? Ол қай шығармадан алынған?
«Мың бір мақал»
Жылқыға қатысты мақал-мәтелдерді жинақтап айту, мағынасын қысқаша түсіндіру.
Лермонтов болмағанмен біздің Ақан,
Кісі ме еді ақындықтан құр алақан.
Ортасын олқы көрген бұл да дара,
Имеген иттерге бас сері дарқан.
Қорытынды сұрақтар (сұрақ–жауап)
- 1І. Жансүгіров кім?
- 2Ақын «Құлагер» поэмасын қалай жазды? Негізгі тақырыбы мен идеясы қандай?
- 3Поэмада ащы сатира мен улы ирония бар ма? Мысал келтіріңдер.
- 4Құлагер мен Ақан трагедиясы поэманың қай тұсында шешім табады?
- 5Қазіргі өнер адамдары қастандыққа ұшырай ма? Ойларыңды дәлелдеңдер.
Ой толғаныс және рефлексия
Жазылым тапсырмасы
«Ортасын олқы көрген, ол — бір дара» тақырыбына ойтолғау жазу: Ақанның даралығы неден көрінеді? Өнер мен әділетсіздік қақтығысы бүгінгі өмірде қалай байқалады?
Мұғалімнің қорытынды сөзі
Ақанның өмір жолы — ерекше әрі күрделі тағдыр. Өмірінің соңғы кезеңінде жалғыздықпен мұңдасып, қатыгез заманға мойынсұнбай өткен тәкаппар ақынның бейнесі танылады. Оның өмірі — рухани тазалықтың, өнердің тіршілік тартысынан биік тұра алатынының айғағы. Құлагердей тұлпарға арнап ән шығарып, халық жүрегіне жеткізген Ақан — өз дәуіріндегі әнші-ақындар шоғырының аса көрнекті өкілі. Әлеуметтік өмірдің өзекті мәселелерін өлеңіне арқау еткен өнерпаздың мұрасы — кейінгі ұрпаққа үлгі.