Жер алып магнит
Қызылорда облысы, Арал ауданы, №2 Арал кәсіптік лицейі
Физика және информатика пәні оқытушысы: Гүлден Жансүгірова
Физика — менің өмірім
Физика — өмірмен тығыз байланысты, күрделі әрі өте қызықты ғылым. Әр сабақты түрлі әдіс-тәсілмен, күнделікті тіршілікпен ұштастыра өткізсек, оқушы санасына білім әлдеқайда қонымды болады және оның келешек өміріне нақты «азық» болары сөзсіз.
Неге «саяхат-сабақ»?
Оқушылардың ой-өрісін кеңейтіп, есте сақтау қабілетін шыңдау және пәнге қызығушылығын арттыру мақсатында тарауларды қайталау сабақтарын «саяхат» формасында өткізуді тәжірибеге енгіздім. Төменде «Электр және магнетизм», «Электромагниттік индукция» тараулары бойынша өткізілген қорытынды сабақтың ықшамдалған нұсқасы ұсынылады.
Сабақ туралы қысқаша ақпарат
- Тақырыбы
- Физика — менің өмірім
- Түрі
- Саяхат-сабақ
- Әдісі
- Топтық жұмыс
- Көрнекілігі
- Тұрақты магниттер, фотолар, слайдтар
- Пәнаралық байланыс
- Химия, география, биология
Сабақтың мақсаттары
Білімдік
«Электр және магнетизм» тарауы бойынша алған білімдерін бекіту және физика пәніне қызығушылығын арттыру.
Дамытушылық
Оқушылардың шығармашылық ізденісін, тапқырлығын, зеректігін және ойлау икемділігін дамыту.
Тәрбиелік
Оқушыларды алғырлыққа, шапшаңдыққа, тапқырлыққа және алған білімін практикада қолдана білуге тәрбиелеу.
Сабақ барысы: саяхаттың желісі
Ұйымдастыру кезеңінде оқушылармен амандасып, қатысымын түгендеп, сабақ мақсатын хабарлаймын. Әділқазылар алқасы сайланады. Оқушылар екі топқа бөлініп, қарама-қарсы үстелдерге жайғасады. Мұғалім — «саяхатты бастаушы», ал оқушылар — сапарлас зерттеушілер.
1) Дала көрінісі: табиғи магнитпен танысу
Оқушы «жерден магнит тауып алғанын» айтады. Әңгіме табиғи магниттің шығу тегі мен қасиеттеріне жалғасады: қытайлықтар оны «сүйгіш тас» деп атаған — «өз бауырына тартатын» мағына береді.
Негізгі ой
- Магнит барлық заттарды бірдей тартпайды.
- Марганец, алюминий сияқты кейбір металдар магнитке әлсіз тартылады.
- Диамагнетиктер (мырыш, висмут, күкірт т.б.) күшті магниттен тебіледі.
2) Бағыт табу: компас және Жердің магнит өрісі
«Зауытқа барамыз» деген тұста «адасып қалдық» деген жағдаят тудырылады. Оқушы компас арқылы бағытты табуды түсіндіреді: Жер — алып магнит, компас тілшесі Жердің магнит өрісіне сезімтал болғандықтан, үнемі солтүстік бағытты көрсетеді.
Нәтиже
Теория бір сәтте «қажетті құралға» айналады: оқушылар географиямен байланыстырып, нақты өмірлік тапсырманы орындайды.
3) Кешкі аялдама: магнит өрісінің әсерін бақылау
Электр жарығы жоқ жерде оқушы балауыз шамын жағады. Магнитті жалынға жақындатқанда жалын формасының өзгеруі байқалады. Мұнда оқушылар магнит өрісінің әсерін талқылайды және бақылау нәтижесін түсіндіруге тырысады.
Талқылауға түрткі сұрақ
«Жаңа ғана түзу жанған шам жалыны неге өзгерді?» — бақылау → болжам → түсіндіру тізбегі іске қосылады.
4) Өндіріс: электромагниттің қуаты және қауіпсіздік
Слайдта темір бөшкелер мен шегелер тиелген жүк вагондары көрсетіледі. Оқушылар ауыр жүктердің электромагниттік көтергіш крандар арқылы тасымалданатынын түсіндіреді: орамдарына ток жіберілгенде электромагнит магниттеліп, темір массаларды көтереді.
Қауіп мәселесі
«Ток өшіп қалса не болады?» деген сұрақ арқылы апаттық жағдай талданады.
Инженерлік шешім
Қауіптің алдын алу және энергия үнемдеу үшін арнайы тетік қолданылады: жүк көтерілген соң электромагниттің бүйірінен мықты болат қапсырмалар түсіріліп, жүкті механикалық түрде ұстап тұрады, ал тасымалдау кезінде ток беру тоқтатылады.
Маңызды ескерту
Қыздырылған металл белгілі бір температурадан кейін магниттелмейді: жоғары температура әсерінен магниттік қасиет әлсірейді.
5) «Сиқыр» көрінісі: білім мен құбылыстың шындығы
Слайдта «сиқыршы» темір жәшікті көтеріп, кейін балуанның көтере алмай қалған көрінісі беріледі. Оқушылар құбылысты ғылыми тұрғыда түсіндіреді: жәшіктің темір түбі күшті электромагнит орналасқан тұғырға қойылған, ток берілген сәтте жәшік пен электромагнит бір-біріне қатты тартылады.
Түйін
«Сиқыр» емес — құбылысты білу. Ғылым көзбояушылықты да түсіндіре алады.
6) Егістік: электромагниттің ауыл шаруашылығындағы қолданысы
Зығыр мен жоңышқа алқабына тоқталып, арамшөп тұқымын тез ажырату тәсілі қарастырылады. Жылтыр тұқымға қарағанда, арамшөп тұқымы түкті болғандықтан, арасына ұсақ темір үгінділері себіледі: темір үгінділері түкті тұқымға жабысады да, кейін арнайы электромагнитпен тартып алынады.
7) Электромагниттік индукция: техникадағы өзек идея
Оқушылар электромагниттік индукция құбылысының қолданылуын жинақтайды: генераторлар, трансформаторлар және қозғалтқыштардың жұмысы осы құбылысқа негізделген. Автокөліктерде де генератор өндірген индукциялық ток пайдаланылады.
Қосымша мысал
Кей жаттығу түрлерінде ауыр атлеттер электромагнит пен қолдағы құрал арасындағы тартылысты жеңуге тырысады. Тартылыс күшін ток арқылы реттеуге болады.
8) Қорытынды сұрақ: неге кілт ұштарына жабысады?
Тұрақты магниттің ұштарына кілт жабысып, ортасына жабыспайтыны түсіндіріледі: магниттің ұштары — полюстер; магниттік әсер полюстерде күшті, полюстен алыстаған сайын әлсірейді.
Сабақты аяқтау
Оқушылардың жауаптары мен белсенділігіне сүйене отырып, «электромагниттік өріс» және «магнит өрісі» тақырыптары бойынша жақсы деңгейде білім жинақтағаны байқалады. Әділқазылар алқасы қай топ жеңімпаз екенін анықтайды, мұғалім жекелеген оқушыларды бағалап, сабақты қорытындылайды. Үй тапсырмасы беріледі.