Кимешек - қазақ әйелдерінің киелі бас киімі
Сабақтың мақсаты
Білімділік
Оқушыларға ұлттық киімдер туралы түсінік беру, олардың түрлерімен таныстыру.
Дамытушылық
Ұлттық бұйымдарға қызығушылықты арттыру, шығармашылық қабілеттерін дамыту.
Тәрбиелік
Халық өнерін, салт-дәстүрді қадірлеуге баулу, шеберлікке тәрбиелеу.
Сабақ туралы
- Сабақтың типі
- Ашық сабақ
- Сабақтың түрі
- Аралас сабақ
- Сабақтың әдісі
- Баяндау, түсіндіру, көрсету
Көрнекіліктер
- Слайдтар
- Ұлттық киімдердің суреттері
- Киім түрлерінің үлгілері
Сабақтың барысы
I. Ұйымдастыру кезеңі
- Оқушыларды түгендеу.
- Сабаққа даярлығын тексеру.
- Техника қауіпсіздігі ережелерін сақтау.
II. Үй тапсырмасын сұрау
- Ақау түрлері қандай?
- Кеуде, бел, мықын тұсы кең болған жағдайда қандай түзету жұмыстарын жүргіземіз?
- Кеуде, бел, мықын тұсы тар болған жағдайда қандай түзету жұмыстарын жүргіземіз?
- Ылғалды-жылумен өңдеу кезінде қандай қауіпсіздік ережелерін сақтаймыз?
- Қолтық ойындысы тар болған жағдайда қандай түзету жұмыстарын жүргіземіз?
III. Жаңа сабақ: Қазақтың ұлттық киімдері мен қолөнері
Қазақ халқының қолөнері көне заманнан бері дамып, тарихымен біте қайнасып келе жатқан бай қазына. Ол туысқан Орта Азия халықтарының және орыс халқының қолөнерімен де сабақтасып жатыр. Қолөнердің маңызды салаларының бірі — киім тігу.
Қазақтың ұлттық киімдері табиғи ерекшеліктер мен көшпелі өмір салтына сай қалыптасқан. Киімнің сымбаты, ою-өрнегі мен әшекейі — халқымыздың тарихы мен дүниетанымының көрінісі, ұлттық мәдениетіміздің ажырамас бөлігі.
Кейбір киім түрлерін көненің көзін көрген қариялар күнделікті тұрмыста киген. Ал кейбірі қыз ұзату, келін түсіру сияқты салтанатты рәсімдерде қолданылған (мысалы, қалыңдыққа сәукеле кигізу).
Ер адам киімі
Ішік
Әр түрлі аң терілерінен тігіледі: бұлғын ішік, жанат ішік, түлкі ішік, қасқыр ішік, күзен ішік және т.б. Сырты көбіне шұға, барқыт, атлас, манат сияқты бағалы маталармен тысталып, жібек жіппен кестеленеді. Кейде сумоншақ, маржан, алтын-күміс зермен безендіріліп, етек-жеңі әдіптеледі.
Шапан
Қазақстан мен Орта Азия халықтарына ортақ ұлттық киім. Қалың матадан тігіліп, астарына жүн не мақта салынып сырылады. Көбіне қайырма жағалы, кейде тік жағалы бешпент түрінде кездеседі.
Тон
Қой, ешкі және құлын терісінен тігіледі. Теріні алдымен шел майынан тазартып, илейді. Қой мен ешкі терісінен тігілген тонда жүн ішке қаратылады. Тон тебен инемен бастырып, шалып тігу арқылы әсемделеді; кейде сыртынан тыстық қаптап, «қаптама тон» жасайды.
Шалбар
Барқыт, пүліш, шұға сияқты маталардан, сондай-ақ қой-ешкі терілерінен тігіледі. Бауын ышқырға өткізіп буады; қалтасыз, кең балақ үлгісі салт атқа мінуге және малдас құрып отыруға қолайлы болған. Балағы кейде етік қонышының ішіне, кейде сыртына түсіріліп киіледі.
Белбеу тағу дәстүрі
Ер адамдар сырт киімді көбіне түймесіз, белбеумен буынып киген. Белбеу бірнеше метр матадан оралатын.
Әйел киімі
Негізгі киім түрлері
Аймаққа қарай үлгілері мен атаулары әр алуан болғанымен, барша қазаққа ортақ түрлері бар: көйлек, кимешек, жаулық, сәукеле, тақия, қамзол, кебіс-мәсі, көкірекше.
Жас ерекшелігіне қарай
Әйел киімдері әшекейі мен пішіміне қарай төрт топқа жіктеледі: қыз киімі, келіншек киімі, орта жастағы әйел киімі және қарт бәйбішелер киімі. Әр топтың сәні, кестесі, әшекейі бөлек.
- Қыз киімі: қынамалы, кестелі, үкілі бас киім, алтын-күміс, меруерт моншақтармен әшекейленеді; құндыз бөрік, тақия киіп, шолпы тағады.
- Келіншек: бір құрсақ көтергенше қыз киімін киюі мүмкін, бірақ үкі тақпайды, жалаңбас жүрмейді; кейін киімді молырақ етіп тігеді.
- Орта жас: көйлек қос етексіз, белі мен жеңі кең; орамал тартады.
- Қарт әйел: етекті, мол қаусырмалы, қалталы; әшекейі көбіне түйме, оқалы өңір; шолпы тақпайды, алқа салмайды.
Көйлек
Әйел киімінің өзегі — көйлек. Кеуде бөлігі мен етегі бөлек пішіліп, кейін етек кеудеге бүріліп қосылады. Бүрілген жері «көйлектің белі» немесе «бүрмесі» деп аталады.
Көйлектің жағасы көбіне тік болып, бір жақ иық үстінен түймеленеді. Қыз-келіншектердің көйлегінің өңірі кестеленіп, кейде желбір салынады; өңіріне бірнеше түйме тізіліп қадайды.
Ең сәнді үлгінің бірі — қос етек көйлек. Ол әдетте ақ түсті қымбат жібектен не асыл матадан тігіліп, ұзын әрі кең етіп пішілетін. Қысқа арналып, «бір киер» сәнді көйлек саналған.
Қамзол
Қамзол барқыт, мақпал, пүліш сияқты маталардан тігіледі. Көбіне жеңсіз, жағасыз болып, тыс пен астардан тұрады. Астарына жиі атлас пайдаланылады. Түйме орнына сәнді қаусырма тағылады, алдыңғы бөлігі мен етегі ою-өрнекпен көмкеріледі.
Бас киім мәдениеті
Ерлерге тән бас киімдер
Тақия, бөрік, тымақ, мұрақ (айыр қалпақ) — ерлерге тән үлгілер. Олар теріден, аң терісінен және тыстық матадан сырып тігіледі.
Тымақ
Түрі көп, ең бағалысы — түлкі тымақ. Маңдайы мен құлақ тұсына түлкі терісі тігіліп, сырты мақпал, пүліш не басқа асыл матамен тысталады. Төбесі төрт немесе алты сай киізден құралып, шошақ пішінде келеді.
Бөрік
Бағалы аң терісінен және жас төлдің елтірісінен тігіледі. Жаздық және қыстық түрлері бар. Құндыз, сусар, кәмшат, жанат, түлкі, елтірі бөрік сияқты атаулары тері түріне байланысты. Төбесі көбіне төрт не алты сай болып құралады, сырты барқыт, пүліш, қамқа секілді матамен тысталады.
Тақия
Ерлердің жеңіл бас киімі. Биік төбелі, тегіс төбелі және үшкір төбелі түрлері бар. Ерлер тақиясы әдетте теңге, моншақпен емес, мүйіз, ат ерін, шырмауық тәрізді өрнекпен кестеленіп, тігіс түрлерімен сәнделеді. Пүліш, қыжымнан тігіліп, астары жібек не сәтеннен жасалады.
Айыр қалпақ
Ақ киізден тігілетін жеңіл бас киім. Негізгі бөліктері: төбе және етек (қайырма). Төбесі төрт сайдан құралып, арасына қара барқыттан сыздық салынып тігіледі; кейде төбесіне шашақ тағылып, кестемен өрнектеледі. Айыр қалпақ — жеңіл, салқын әрі сәнді.
Әйелдердің бас киімдері
Кимешек, жаулық, сәукеле, желек, шәлі сияқты түрлері кең тараған. Тақия, құндыз бөрік, шошақ бөрік секілді үлгілер ең қымбат аң терілерінен тігіледі.
Қазақ ғұрпында бас киім көріктілік пен сәнділіктің ғана емес, қадір-қасиет пен ырыс-берекенің де нышаны саналған. «Дос аяғыңа қарайды, дұшпан басыңа қарайды» деген мақал осы түсінікпен сабақтас.
Сәукеле
Әйел бас киімдерінің ішіндегі ең әшекейлісі. Оны ұзатылатын қыз және қалыңдықтың қасында жүретін нөкерлері киген. Сәукеленің төбесі ақ киізден не асыл матадан жасалып, биік етіп пішілетін. Алтын-күміс, меруерт, маржан, асыл тастармен безендіріліп, алтын жіппен кестеленеді. Самай тұсынан салпыншақ «бетмоншақ» түсіріледі, сыртынан шашақты жібек мата жабылады.
Кимешек
Қазақ әйелдерінің киелі бас киімі. Көбіне ақ матадан не ақ жібектен тігіліп, бас, иық, кеуде мен жауырынды жауып тұрады. Кимешек үлгісі әйелдің жасына, тұрмыс жағдайына, әлеуметтік орнына қарай ажыратылған. Әшекейлеуде алтын-күміс және түрлі қымбат тастар қолданылған, өңірі ою-өрнексіз болмаған. Егде жастағылар киетін қарапайым түрлері «шылауыш», «күндік» деп аталады, ал аса қарт бәйбішелер «шалма» киген.
Ақ жаулық
Ақ матадан жасалған әйел бас киімінің жалпы атауы. Ақ жаулық — тазалықтың, ақ ниеттің, имандылықтың белгісі ретінде қадірленген.
Аяқ киім үлгілері
Саптама етік
Қонышы тізені жауып тұратындай ұзын, табаны қалың сіріден тігіледі. Оң-солы жоқ, түзу пішінді болады. Әдетте киіз байпақпен киіледі: қыстың аязы мен ат үстіндегі жүріске жылы әрі қолайлы.
Мәсі
Былғарыдан, шегіреннен, құрымнан тігіледі. Сыртынан кебіс (галош) киіледі. Мәсінің басы мен қонышы жұқа былғарыдан, ұлтаны қалың былғарыдан пішіліп, тігісі ішіне қаратыла тігіледі. Жеңіл әрі жұмсақ болғандықтан, тазалық сақтауға да өте қолайлы. Қазір кәсіпорындарда кеңінен өндіріледі.
Ою-өрнек: мағынасы мен түрлері
Ою-өрнек — халықтық қолөнердің маңызды саласы. Белгілі тәртіппен орналасқан элементтерден құралған өрнек жүйесі арқылы ата-бабамыз өз ойын, танымын, тілегін жеткізе білген.
Жіктелуі
- 1) Өсімдік тектес
- 2) Жануар тектес
- 3) Ғарыш әлеміне байланысты
- 4) Геометриялық
Элементтердің ырғақты қайталануы мен симметриялы орналасуы ою-өрнектің көркем әсерін күшейтеді.
IV. Сарамандық жұмыс
Маталарды қию арқылы берілген суретті ұлттық киім элементтерімен киіндіру.
V. Сабақты қорытындылау
- Ұлттық бас киім түрлерін ата.
- Сәукелені кімдер киген?
- Қамзол дегеніміз не?
- Кимешек дегеніміз не?
VI. Оқушыларды бағалау
Сабаққа қатысуы, жауаптарының мазмұндылығы және сарамандық жұмыс нәтижесі бойынша бағалау.
VII. Үйге тапсырма
- Мәтінді оқу.
- Берілген тапсырманы аяқтап келу.