Балаңыз қаншада
Сабақ туралы мәлімет
Мектеп
Сымбат жеке мектебі
Бастауыш мұғалімі
Алдабергенова Үзілдік Жомартқызы
Сабақтың тақырыбы
«Жақсы деген немене, жаман деген немене?»
Мақсаты
- Оқушыларға А. Құнанбаевтың жақсы мен жаман туралы айтқан ойларын түсіндіру.
- Адам бойындағы ұнамды және ұнамсыз қылықтарды ажырата отырып, әдеп әліппесін бойға сіңіру.
- Ұлттық салт-дәстүрді, әдеп туралы нақыл сөздерді, тыйым сөздерді үйрету арқылы адамгершілікке, ұқыптылыққа, кішіпейілділікке тәрбиелеу.
Көрнекіліктер
Қанатты сөздер, мақал-мәтелдер, Абай Құнанбаевтың суреті.
Кіріспе: рухани тәрбие — білімнің тірегі
Мұғалімнің ой-түйіні: «Адамға ең алдымен білім емес, рухани тәрбие беру керек. Тәрбиесіз берілген білім — азаматтың қас жауы; ол келешекте оның бүкіл өміріне апат әкеледі», — деген Әл-Фараби сөзі әр ұстаздың да, әр ата-ананың да жадына жақын болуы тиіс.
Білім бере отырып, елін-жерін сүйетін азамат тәрбиелеу үшін бір ғана сыныптың артында ондаған тағдыр, ондаған отбасы тұрғанын ұмытпауымыз керек. Баланың мінезі мен әдеті — ортақ жауапкершілік.
1-кезең: «Балам — менің болашағым»
Тәрбие қайдан басталады және ата-ана рөлі қандай?
«Бала деген кім?»
Ата-аналардың жауабы ретінде халық арасында кең тараған аңыз айтылады:
«Ертеде бір адам ғұламаға келіп: “Баланы неше жастан бастап тәрбиелеген дұрыс?” — деп сұрапты. Ғұлама: “Балаңыз қаншада?” — дейді. “Бес-ақ ай толды”, — дегенде, ғұлама басын шайқап: “Бес айға кешіктің екенсіз”, — деген екен».
Аңыздың мәні анық: тәрбиені баланың дүниеге келген сәтінен бастау керек. Ал тәрбие негізін ең алдымен ата-ана қалайды.
Ата-анаға арналған сұрақтар
- Отбасының қорғаны кім?
- Балаңыздың қандай азамат болғанын қалайсыз?
- Отбасыңызда ұлттық салт-дәстүрді қалай насихаттайсыз?
- Балаңызға кімді үлгі тұтасыз?
- Баланы еркін тәрбиелеу дұрыс па?
Ата-аналардың пікірі тыңдалады.
2-кезең: «Аталар сөзі — тәрбие көзі»
Сабақтың өзегі — Абайдың «бес асыл іс» және «бес дұшпан» туралы өсиеті. Мұнда жақсы мен жаманның өлшемі нақтыланып, бала санасына қарапайым әрі анық қағидалармен орнығады.
Жақсы дегеніміз не?
Талап, еңбек, терең ой, қанағат, рақым — «бес асыл іс». Осы бес қасиетті өмірінде орындап, қажетіне жарата білген адам — жақсы адам.
- Талап
- Еңбек
- Терең ой
- Қанағат
- Рақым
Жаман дегеніміз не?
Өсек, өтірік, мақтаншақ, еріншек, бекер мал шашпақ — «бес дұшпан». Бұлардан аулақ болу — жақсы азамат болудың шарты.
- Өсек
- Өтірік
- Мақтаншақ
- Еріншек
- Бекер мал шашпақ
Оқушылардың ойы: жақсы бала қандай?
1-оқушы
Жақсы бала құлақ сап,
Айтқаныңды ұғады.
Төсегінен тұра сап,
Таза ауаға шығады.
2-оқушы
Жақсы бала — ол анық,
Істемейді шалалық.
Тап-таза боп жуынып,
Таранады жаранып.
3-оқушы
Жаман бала құрысып,
Өз-өзінен тырысып.
Түске дейін жатады,
Шешесімен ұрысып.
4-оқушы
Жақсы бала әрдайым,
«Ұятқа қалмайын» — дейді.
Сабағына барады,
Күнделігі дап-дайын.
5-оқушы
Үлкенді де сыйлайды,
Достарын да жинайды.
Әлсіздерге қамқор боп,
Жамандыққа қимайды.
6-оқушы
Анау бала, қолын қара —
Кір-қожалақ қап-қара.
Тырнағы өскен, шашы көптен
Алынбаған — масқара!
Демек, адам бойында жақсы да, жаман да қасиет болады. Жақсы қасиеттерді біз ана сүтімен, туған тілдің тәрбиесімен бойымызға сіңіреміз. Ал саналы бала — ұнамсыз қылықтардан аулақ болуға ұмтылады.
Әдеп: сәлем — сөздің анасы
«Білер қазақ баласы: сәлем — сөздің анасы». Сәлемдесу — құр формалдылық емес, адамға деген құрметтің алғашқы қадамы.
7-оқушы (Е. Өтетілеуұлы)
Бақшамызға барғанда,
Жолыққан бар жандарға
Ертемен ақ пейілмен:
«Қайырлы таң!» — деймін мен.
Күндіз де елді елеймін:
«Қайырлы күн!» — тілеймін.
Үйге кешке келемін,
«Кеш жарық!» — деп кіремін.
8-оқушы (Ә. Асылбеков)
Атам менің әманда
«Әдепті жан бол» — деген.
Ата сөзі санамда —
Жасы үлкенге жол берем.
Алдын орап кісінің
Кесіп өтпей көлденең,
Ізетімен кішінің
Сәлемдесіп қол берем.
Ән
«Болайықшы осындай»
Тазалық пен ұқыптылық
Мұғалім: «Тәні саудың — дені сау», — дейді халық. Әрқашан мұнтаздай таза әрі жинақы жүру үшін тазалық әдетке айналуы керек.
10-оқушы (Е. Өтетілеуұлы)
Дос бол сабын, сумен сен,
Жиі-жиі жуын сен.
Таңертең де, кеште де,
Жуын күндіз, түсте де.
Жуын тамақ алдында,
Жуын тамақ соңында.
Жуын ұйықтар кезінде,
Жуын тұрған мезгілде.
Су мен сабын — бір жолдас,
Кірді жойып, қорған бол.
«Бәрін өзім жасаймын» — еңбекке баулу
Қолынан көп іс келетін адам өзін сенімді сезінеді. Жалқаулық — ең жаман әдет.
- 11-оқушы: Үй ішін жинақы, таза ұстап, бөлмені жинаған соң міндетті түрде желдетіп алу керек.
- 12-оқушы: Тамақтан кейін өз ыдысыңды үлкендердің ескертуін күтпей жуып қою жөн. «Табағы таза адамның тамағы да таза» екенін ұмытпайық.
Әдеп ережелері: күнделікті өмірдегі мәдениет
Ас үстінде
- 13-оқушы: Асқа отырар алдында қолды міндетті түрде жуу керек. Кір қолмен тамақ ішу — әрі тәрбиесіздік, әрі денсаулыққа қауіпті.
- Тағамды езгілеп, берекесін алма; өзгелердің тәбетін бұзатын қылықтан сақтан.
- 14-оқушы: Ас үстінде көп сөйлемеген дұрыс. «Ас үстінде жалқаумын, саңырау да, мылқаумын» деген мәтел бар.
- 15-оқушы: Кішілер үлкендер жайғасқанша күтіп, нан турасуға, ыдыс-аяқ қоюға көмектескені жөн. Үлкендерден бұрын тамаққа кіріспе.
Телефон әдебі
- 16-оқушы: Ерте таң атпай немесе түнге қарай (ерекше жағдай болмаса) телефон шалмаған дұрыс.
- Нөмірді қате теріп қойсаң, кешірім сұра.
- Сөйлесуді сыпайы бастап, қысқа да нақты аяқта.
«Жақсыны үйрен, жаманнан жирен» (көрініс)
Жағдай: көшеде абайсызда көршіні қағып кету. Дұрыс сөз: «Кешіріңіз».
Жағдай: ұстазды көріп қалу. Дұрыс сөз: «Сәлеметсіз бе?»
Жағдай: ауыр сөмке көтерген әжені кездестіру. Дұрыс сөз: «Көмектесейін».
Жағдай: апаның сый-сияпаты. Дұрыс сөз: «Рақмет».
Қорытынды сұрақтар
- Сыйлап үлкен адамды, сәлем берген баланы кім дейміз?
- Әдепті дейміз.
- Кітап-дәптер, қаламы кір шалмаған баланы кім дейміз?
- Ұқыпты дейміз.
- Талабы биік, жақсы оқитын баланы кім дейміз?
- Үлгілі дейміз.
- Үлкенге қолғанат болып, еңбек ететін баланы кім дейміз?
- Еңбексүйгіш дейміз.
- Өтірік айтпай, уәдесінен қайтпайтын баланы кім дейміз?
- Шыншыл дейміз.
Өсиет өлеңдері
17-оқушы
Қанағат, рақым, терең ой,
Талап, еңбек — өркенді.
Бәрі саған керек қой,
Ұлы өмірің — ертеңгі.
Бес асыл іс — бұл арлы,
Үлгі болған ғасырдан.
Қастер тұтып бұларды,
Ардақтап өс жасыңнан.
18-оқушы
Бес жаманнан қашық боп,
Армандайық алысты.
Бес асылға асық боп,
Қамшылайық намысты.
Есте ұстап аруақты,
Өсиетін атаның,
Көбейтейік әр уақыт
Әдептілік қатарын.
3-кезең: «Ескірмейтін есті сөз»
Тыйым сөздер — ұлттың өмірлік тәжірибеден өткен қауіпсіздік ережесі, тәрбие кодексі. Ата-аналар тыйым сөздерді айтып, мағынасын түсіндіреді.
Әдептілік туралы мақал-мәтелдер
- Әдепті әдепсізден үйрен: әдепсізге қарап, не істемеуді үйрен.
- Мейірімділікті анадан үйрен, әдептілікті данадан үйрен.
- Сәлем беру де — парыз, сәлем алу да — парыз.
- Аға әдепті болса — іні әдепті; апа әдепті болса — сіңлі әдепті.
- Әдепті елдің баласы алыстан сәлем береді.
Ата-аналар мақал-мәтелдердің жалғасын табады.
Абайдың батасы
«Балаларым, мен сендерге ризамын! Өркендерің өссін. Менің өсиеттерім мен өлең-нақылдарым да жеткілікті. Үлкейгенше білмегендеріңді үйреніп алыңдар. Егемен еліміздің ел тізгінін ұстайтын азаматтары болыңдар. Әумин!»
Қорытынды ой: тәрбие — ортақ міндет
Мұғалім Б. Момышұлының сөзін еске салады: «Жаудан да, даудан да қорықпаған қазақ едім. Енді қорқынышым көбейіп жүр. Балаларын бесікке бөлеп өсірмеген, бесігі жоқ елден қорқам. Дәмді, дәстүрді сыйламайтын балалар өсіп келеді. Қолына қылыш берсең, кімді де болса шауып тастауға даяр. Қолына кітап алмайды. Үйреніп жатқан бала жоқ, үйретіп жатқан әке-шеше жоқ…».
Бұл — бүгін де өзекті ескерту. Ұстаз да, ата-ана да осы ойдан қорытынды шығарып, баланың тәрбиесін бірлесе көтеруі керек. «Жұмыла көтерген жүк жеңіл» демекші, ұрпақ тәрбиесін бірлесе жүргізейік.