Гүлді өсімдіктер
Оқу бағдарламасы
Биология, 6-сынып: 68 сағат (аптасына 2 сағат)
Бұл бағдарлама өсімдіктер дүниесін түсінудің іргетасын қалайды: ботаниканың негізгі ұғымдары, өсімдік жасушасының құрылысы, гүлді өсімдіктердің мүшелері, тіршілік әрекеттері, өсімдіктердің негізгі бөлімдері, сондай-ақ вирустар, бактериялар, саңырауқұлақтар, қыналар және табиғи бірлестіктер туралы жүйелі білім беріледі.
Оқу жүктемесі
68 сағат
Аптасына 2 сағат
Нәтиже
Теория + тәжірибе
Зертханалық, практикалық жұмыстар және топсеруендер
Кіріспе (1 сағат)
Ботаника — өсімдіктер туралы ғылым. Жер бетіндегі өсімдіктердің көптүрлілігі, ботаникалық білімнің қолданылуы, өсімдіктердің табиғаттағы және адам өміріндегі маңызы, сондай-ақ Қазақстанда кең таралған өсімдіктер қарастырылады.
- Негізгі ұғымдар: ботаника, өсімдіктердің көптүрлілігі, қолданылу салалары.
- Маңыздылығы: экожүйелердегі рөл, адам өміріндегі практикалық құндылық.
I бөлім. Өсімдіктермен жалпы танысу (3 сағат)
Өсімдіктердің тіршілік формалары, негізгі белгілері, экологиялық факторлар және өсімдіктердің адам өміріндегі маңызы жүйеленеді.
2. Өсімдіктердің топтары және тіршілік формалары
- Мәдени және жабайы; біржылдық және көпжылдық; дәрілік және сәндік өсімдіктер.
- Тіршілік формалары: ағаштар, бұталар, бұташықтар, шөптесін өсімдіктер.
3. Өсімдіктердің белгілері және негізгі жіктелуі
- Гүлді өсімдіктер және олардың мүшелері.
- Өсімдік — тірі организм және биожүйе.
- Тұқымды және споралы өсімдіктер.
№1 зертханалық жұмыс
Споралы және тұқымды (ашықтұқымды және жабықтұқымды) өсімдіктерді салыстыру: көкек зығыры, қырықжапырақ, кәдімгі қарағай, жұмыршақ, қызанақ.
4. Тіршілік жағдайлары және экологиялық факторлар
- Негізгі экологиялық факторлар және тіршілік ортасы.
- Өсімдіктердің көптүрлілігі және табиғи жағдайдағы өзгерістері.
- Өсімдіктердің табиғаттағы және адам өміріндегі маңызы.
- Күтім және баптау дағдылары.
Топсеруендер
- Айналамыздағы өсімдіктер әлемі.
- Өсімдіктер тіршілігіндегі күзгі құбылыстар.
Практикалық жұмыс
Бөлме жағдайында, бақта, саябақта, бақшада және мектеп учаскесінде өсімдіктерді күтіп-баптау.
II бөлім. Өсімдік жасушасының құрылысы (5 сағат)
Микроскоппен жұмыс істеу, өсімдік жасушасының құрылысы, жасушаның тіршілік әрекеттері және ұлпалар туралы білім қалыптастырылады.
5. Ұлғайтқыш құралдар және қауіпсіздік
Микроскоп және ұлғайтқыш әйнек; қолдану тәсілдері; препарат дайындау; материалдар мен құрал-жабдықтар; қауіпсіздік техникасы.
№2 зертханалық жұмыс
Ұлғайтқыш құралдармен және зертханалық құрал-саймандармен танысу.
6. Жасуша — өсімдік организмінің негізгі құрылымдық бірлігі
Өсімдік жасушасының құрылысы: қабықша, цитоплазма, ядро, пластидтер, жасуша шырынына толы вакуоль, қосындылар. Жасушалардың пішіні мен мөлшерінің алуантүрлілігі.
№3 зертханалық жұмыс
Пияз өңі мен жапырақ эпидермисінен микропрепараттар дайындау.
7. Жасушалардың тіршілік әрекеттері
- Өсу және бөліну.
- Тыныс алу және қоректену.
- Цитоплазманың қозғалысы.
- Қоршаған орта жағдайларына тәуелділік.
№4 зертханалық жұмыс
Элодея жапырағы мен жапырақ өңін мысалға алып, өсімдік жасушасының құрылысын зерттеу.
8. Жасуша құрамы және қор заттарының жиналуы
Органикалық заттар: көмірсулар, нәруыздар, майлар. Бейорганикалық заттар: су және тұз ерітінділері. Қоректік заттардың қорға жиналуы.
9. Ұлпалар және көпжасушалы организм ретінде өсімдік
Ұлпа туралы түсінік және өсімдік ұлпаларының түрлері: түзуші, жабын, негізгі (ассимиляциялық және қор жинақтаушы), өткізгіш, механикалық ұлпалар. Өсімдік мүшелерінің жасушалық құрылысы.
III бөлім. Гүлді өсімдіктердің мүшелері, жемістер және тұқымдар (14 сағат)
Бұл бөлімде тұқым, тамыр, өркен, гүл және жеміс құрылысы мен қызметі тәжірибелік жұмыстар арқылы меңгеріледі.
I тарау. Тұқым (2 сағат)
10. Тұқымның құрылысы және типтері
Тұқымның сыртқы және ішкі құрылысы. Даражарнақты және қосжарнақты өсімдіктер тұқымдарының ерекшеліктері.
№5 зертханалық жұмыс
Даражарнақты және қосжарнақты тұқымдардың құрылысын зерттеу; көкөніс дақылдарының әртүрлі тұқымдарымен танысу.
11. Тұқымның құрамы, ұрық және өну
- Органикалық және бейорганикалық заттар.
- Өсімдік ұрығы, тұқымдардың алуантүрлілігі.
- Өну және топыраққа сіңіру тереңдігі.
- Таралуы және шаруашылық маңызы.
II тарау. Тамыр (3 сағат)
12. Тамырдың сыртқы және ішкі құрылысы
№6 зертханалық жұмыс
Өскіндерден тамырдың сыртқы құрылысын зерттеу (ас бұршақ, асқабақ, үрме бұршақ, бидай).
13. Тамыр аймақтары және өсу
Бөліну, созылу, сору, өткізу аймақтары. Тамыр оймақшасы. Тамыр түктерінің рөлі.
№7 зертханалық жұмыс
Тамырдың өсу (созылу) аймағын анықтау.
14. Тамыр түрлері, тамыр жүйесі және түрөзгерістер
- Негізгі, жанама, қосалқы тамырлар.
- Кіндік және шашақ тамыр жүйелері.
- Қоректену, бекіну, көбею, қор жинау қызметтері.
№8 зертханалық жұмыс
Тамырдың түрөзгерістерін қарастыру.
III тарау. Өркен (5 сағат)
15. Өркен, бүршік және бұтақтану
Бүршік — ұрықтық өркен. Вегетативтік және генеративтік бүршіктер. Жылдық өркен, бұтақтану және оны көбейту тәсілдері.
№9 зертханалық жұмыс
Вегетативтік және гүл бүршіктерінің құрылысын зерттеу.
16. Жапырақ: құрылыс, қызмет және түрөзгерістер
- Сыртқы және ішкі құрылысы; лептесіктер.
- Фотосинтез, су булану, газ алмасу.
- Жапырақтың алуантүрлілігі және түрөзгерістері.
№10 зертханалық жұмыс
Жапырақтың сыртқы құрылысын қарау. Лептесіктерді табу.
№11 зертханалық жұмыс
Жапырақтың ішкі құрылысы. Жапырақтың түрөзгерістері.
17. Сабақ: өткізгіш қызмет және өсу
Сабақ буындары мен буынаралықтары. Ішкі құрылысы. Бойлап және жуандап өсуі. Камбийдің рөлі. Жылдық сақиналар.
№12 зертханалық жұмыс
Ағаштың көлденең кесіндісінен жылдық сақиналарды қарау.
18. Өркеннің көптүрлілігі және түрөзгерістері
Вегетативтік және генеративтік; жерүсті және жерасты; қысқарған және ұзарған өркендер. Түрөзгерістері.
№13 зертханалық жұмыс
Тамырсабақтың, түйнектің және пиязшықтың құрылысын қарау.
19. Қыс мезгіліндегі өсімдік өркендері
Жапырағын тастаған ағаштар мен бұталар, сондай-ақ ағаштардағы және шөптесін өсімдіктердегі қайта жаңаратын бүршіктермен танысу.
Топсеруен
Өсімдіктің қысқы тіршілігі: жапырағын тастаған ағаштар мен бұталарды бақылау.
IV тарау. Гүл және жеміс (4 сағат)
20. Гүл: құрылысы, маңызы және гүлшоғыр
Гүлсерігі, тостағанша, күлте. Негізгі бөліктері: аналық және аталық. Даражарнақты және қосжарнақты гүлдердің ерекшеліктері. Гүлшоғырлардың биологиялық маңызы.
№14 зертханалық жұмыс
Гүлдің құрылысын қарау.
21. Гүлдеу және тозаңдану
Тозаңдану түрлері: өздігінен тозаңдану; жел, бунақденелілер, су, құстар арқылы айқас тозаңдану; қолдан тозаңдандыру.
№15 зертханалық жұмыс
Бунақденелілермен және желмен тозаңданатын өсімдіктер гүлдерін салыстыру.
22. Жемістің түзілуі және түрлері
Тұқым арқылы көбею және таралу. Жемістер: құрғақ және шырынды; қақырайтын және қақырамайтын; біртұқымды және көптұқымды.
23. Өсімдік мүшелерінің өзара байланысы және орта
Өсімдік мүшелерінің үйлесімді жұмысы және қоршаған ортамен байланысы.
Топсеруен
Терезе алдындағы өсімдіктер әлемін бақылау.
IV бөлім. Өсімдіктердің негізгі тіршілік әрекеттері (6 сағат)
Өсімдіктердің қоректенуі, фотосинтез, тыныс алу, су режимі, көбею, өсу және даму заңдылықтары талданады.
24. Су мен минералды заттарды сіңіру. Фотосинтез
Топырақтан суды және минералды заттарды сіңіру. Органикалық және минералдық тыңайтқыштар. Фотосинтезде күн сәулесі мен хлорофиллдің рөлі. Жасыл өсімдіктердің автотроф ретінде күн энергиясын органикалық заттардың химиялық байланыстарында жинақтауы.
25. Тыныс алу
Оттекті сіңіріп, көмірқышқыл газы мен суды бөлу. Тыныс алудың қоршаған орта жағдайларына тәуелділігі.
26. Жасыл өсімдіктердің ғарыштық рөлі
Органикалық заттарды түзу және энергия жинақтау; атмосферадағы көмірқышқыл газы тұрақтылығын сақтау және оттек мөлшерін арттыру; топырақ түзілуіне қатысу.
27. Судың өсімдік тіршілігіндегі рөлі
Суға қатынасына қарай өсімдіктердің экологиялық топтары.
28–29. Көбею, өсу және даму
28. Жынысты және жыныссыз көбею
Ұрықтану және зигота түзілуі. Вегетативтік көбею: түрлері, табиғаттағы рөлі және өсімдік шаруашылығындағы қолданылуы.
№16 зертханалық жұмыс
Бөлме өсімдіктерін қалемшелеу.
29. Өсу және даму
Өсу мен дамудың орта жағдайларына тәуелділігі. Өркен мен тамырдың өсуге бағытталуы. Даму кезеңдері: ұрықтық, жастық, жетілу, қартаю. Өмір сүру ұзақтығы.
V бөлім. Өсімдіктер дүниесінің негізгі бөлімдері (21 сағат)
Өсімдіктер систематикасы және негізгі топтар: балдырлар, мүктәрізділер, қырықжапырақтәрізділер, ашықтұқымдылар, жабықтұқымдылар.
30. Өсімдіктер систематикасы
Өсімдіктер дүниесінің жіктелуі: дүние тармағы, бөлім, класс, тұқымдас, туыс, түр. Түр — систематиканың негізгі бірлігі.
V тарау. Балдырлар (2 сағат)
- Біржасушалы және көпжасушалы балдырлардың жалпы сипаттамасы.
- Тұщы су және теңіз балдырларының көптүрлілігі; табиғаттағы және шаруашылықтағы маңызы.
№17 зертханалық жұмыс
Біржасушалы және көпжасушалы балдырлардың микроскоптық және сыртқы құрылысы.
VI тарау. Мүктәрізділер (2 сағат)
- Жасыл мүктердің жоғары сатыдағы споралы өсімдіктер ретіндегі сипаттамасы.
- Көбеюі мен дамуы; шымтезек мүгі; қорғау мәселелері.
№18 зертханалық жұмыс
Мүктердің сыртқы құрылысы және нәтижені қорытындылау.
VII тарау. Қырықжапырақтәрізділер (3 сағат)
- Қырықжапырақтар, қырықбуындар, плаундар: сипаттама, көбею, даму.
- Өткен дәуірлердегі таралуы және қазіргі маңызы.
№19 зертханалық жұмыс
Қырықжапырақтәрізділердің сыртқы құрылысы.
VIII тарау. Ашықтұқымдылар (4 сағат)
- Тұқымды өсімдіктер ретінде жалпы сипаттамасы және көптүрлілігі.
- Қарағай мысалында көбею; қылқанжапырақты ормандардың маңызы және қорғау.
№20 зертханалық жұмыс
Ашықтұқымдылардың сыртқы құрылысы.
№21 зертханалық жұмыс
Бүрлер мен тұқымдардың құрылысын зерттеу.
IX тарау. Жабықтұқымдылар (гүлді өсімдіктер) (9 сағат)
Жабықтұқымдылардың жалпы сипаттамасы, көптүрлілігі, табиғаттағы және адам шаруашылығындағы маңызы. Қосжарнақтылар және даражарнақтылар кластарына бөлінуі.
43. Крестгүлділер
Гүлі мен жемісінің құрылысы, тіршілік формалары; жабайы, мәдени, дәрілік және шаруашылыққа маңызды түрлер.
№22 зертханалық жұмыс
Крестгүлділердің гүлі мен жемісінің құрылысы.
44. Раушангүлділер
Гүлі мен жемісінің ерекшеліктері; мәдени және жабайы өкілдері; дәрілік және шаруашылықтағы маңызы.
№23 зертханалық жұмыс
Раушангүлділердің гүлі мен жемісінің құрылысы.
45. Алқа тұқымдастар
№24 зертханалық жұмыс
Алқа тұқымдастардың гүлі мен жемісінің құрылысы.
46. Бұршақ тұқымдастар
№25 зертханалық жұмыс
Бұршақ тұқымдастардың гүлі мен жемісінің құрылысы.
47. Күрделігүлділер
№26 зертханалық жұмыс
Күрделігүлділердің гүлі мен жемісінің құрылысы.
48. Лалагүл тұқымдастар
№27 зертханалық жұмыс
Лалагүл тұқымдастардың гүлі мен жемісінің құрылысы.
49. Жуа тұқымдастар
№28 зертханалық жұмыс
Жуа тұқымдастардың гүлі мен жемісінің құрылысы.
50. Астық тұқымдастар
№29 зертханалық жұмыс
Астық тұқымдастардың гүлі мен жемісінің құрылысы.
Топсеруендер
- Қалалық саябақтағы және мектеп маңындағы өсімдіктер дүниесінің өкілдерімен танысу.
- Өсімдіктер дүниесі өкілдерінің көктемгі оянуын бақылау.
VI бөлім. Өсімдіктер әлемі көптүрлілігінің тарихи дамуы (3 сағат)
Эволюция ұғымы, мәдени өсімдіктердің шығу тегі және негізгі дақылдардың қалыптасу тарихы қарастырылады.
51. Өсімдіктер әлемінің дамуы және эволюция
Өсімдіктердің күрделену процесі ретінде эволюция. Өсімдік топтарының көптүрлілігі — эволюцияның нәтижесі.
52–53. Мәдени өсімдіктер және негізгі дақылдардың тарихы
- Мәдени өсімдіктердің шығу тегі және көптүрлілігі.
- Бидай мен картоптың пайда болу тарихы.
№1 практикалық жұмыс
Бөлме өсімдіктерін күтіп-баптаудың көктемгі жұмыстары.
№2 практикалық жұмыс
Мектептің тәжірибе учаскесіне тұқым таңдау және көшет өсіру.
VII бөлім. Вирустар дүниесі (2 сағат)
Вирустардың құрылымдық ерекшеліктері, жұқпалардың таралу жолдары және алдын алу шаралары.
54. Вирустардың құрылысы
Тіршіліктің қарапайым құрылымдық формасы ретінде вирустардың құрылыс ерекшеліктері.
55. Вирустық жұқпалар: таралу және алдын алу
Вирустық жұқпалардың зақымдануы мен таралуы, алдын алу және күресу шаралары.
VIII бөлім. Бактериялар дүниесі (3 сағат)
Бактериялардың жалпы сипаттамасы, прокариот–эукариот айырмашылығы және табиғаттағы маңызы қарастырылады.
56. Бактериялар: құрылысы және жасушалық айырмашылықтар
Бактериялар — тірі организмдердің ежелгі тобы. Бактериялық жасушаның өсімдік жасушасынан айырмашылығы. Прокариоттар және эукариоттар.
№30 зертханалық жұмыс
Пішен таяқшасы бактериясының сыртқы көрінісін қарау.
57. Әртүрлілік: пішіні, қоректенуі, тыныс алуы
Бактериялардың пішіні, қоректенуі және тыныс алуына қарай әртүрлілігі.
№31 зертханалық жұмыс
Бұршақ тұқымдастардың тамырындағы түйнек бактерияларын қарау.
58. Таралуы және маңызы
Бактериялардың таралуы және табиғаттағы, адам өміріндегі маңызы: экологиялық, ауру тудырғыш және биотехнологиялық қырлары.
IX бөлім. Саңырауқұлақтар дүниесі. Қыналар — симбиоздық организмдер (4 сағат)
Саңырауқұлақтардың қоректенуі, тыныс алуы, көбеюі, көптүрлілігі және қыналардың индикаторлық рөлі қарастырылады.
59. Саңырауқұлақтардың жалпы сипаттамасы
Қоректенуі, тыныс алуы, спора арқылы көбеюі. Қалпақшалы саңырауқұлақтар: жеуге жарамды және улы түрлер. Микориза туралы түсінік. Маңызы.
№32 зертханалық жұмыс
Түтікшелі және қатпарлы қалпақшалы саңырауқұлақтардың жемісті денесінің құрылысы.
60. Зең саңырауқұлақтар және ашытқылар
Мукор, пеницилл. Біржасушалы саңырауқұлақтар — ашытқылар.
№33 зертханалық жұмыс
Микроскоп арқылы мукор саңырауқұлағының сыртқы құрылысын зерттеу.
61. Сапрофиттер, паразиттер, симбионттар
Саңырауқұлақтардың көптүрлілігі және өсімдіктерді паразиттік саңырауқұлақтардан қорғау тәсілдері.
№34 зертханалық жұмыс
Ағаш қабығындағы саңырауқұлақтың жемісті денесінің сыртқы құрылысын зерттеу.
62. Қыналар
Қыналардың құрылысы, қоректенуі, көбею ерекшеліктері, көптүрлілігі, табиғаттағы және адам өміріндегі маңызы. Қыналардың индикаторлық рөлі.
№35 зертханалық жұмыс
Қыналардың 2–3 өкілінің таллом құрылысын зерттеу.
X бөлім. Табиғи бірлестіктер (6 сағат)
Биоценоз, фитоценоз, биогеоценоз, экожүйе ұғымдары және адамның табиғаттағы рөлі қарастырылады.
63–66. Табиғи бірлестіктер және биогеоценоз
- Биоценоз (фитоценоз) туралы түсінік, табиғи бірлестіктердің тіршілігі.
- Тіршілік ортасы, түрлік құрамы, қабаттылық және өзара байланыстар.
- Бірлестікте бірге тіршілік етуге бейімділіктер.
- Биогеоценоз: өсімдіктер, жануарлар, саңырауқұлақтар, бактериялар және олардың ортасы.
Практикалық жұмыстар (көктем)
- Оқу-тәжірибе учаскесінде және мектеп айналасында бірлестікті жабдықтау жұмыстары.
- Бөлме өсімдіктерін күтіп-баптау.
- Мектептің тәжірибе учаскесіндегі жұмыстар.
- Мектеп айналасындағы өсімдік бірлестіктерін көркейту.
67. Экожүйе және топсеруендер
Экожүйелер туралы түсінік. Өсімдіктер бірлестігінің орны мен рөлі.
- Бірлестіктегі өсімдіктер тіршілігін бақылау.
- Орман (саябақ) — табиғи бірлестік екендігін анықтау.
68. Адамның табиғаттағы рөлі және өсімдіктерді қорғау
Табиғат байлықтарын үнемді пайдалану, өсімдіктерді қорғау, өсімдік ресурстары, табиғатты қорғау және экология ұғымдары. Қызыл кітап туралы түсінік.
Топсеруендер
- Табиғи бірлестіктер тіршілігіндегі көктем.
- Көктем мезгіліндегі өсімдіктердің тіршілігі.