Қыз ұзату тойы
Қазақ халқының салт-дәстүрлері
Қазақ қоғамының тұрмыс-тіршілігі салт-дәстүр, ырым-наным, діни рәсімдер мен мерекелер арқылы жүйеленіп, ұрпақтан ұрпаққа жалғасып отырған. Бұл құндылықтар адамның дүниетанымын, қауымның бірлігін және өмірдің маусымдық ырғағын айқын көрсетеді.
Ырымдар мен нанымдар
- Оң және теріс бата
- Жылан арбау, күн жайлату
- Ауруды емдеу, кәрі жілікті іліп қою
- Отқа май салу, дуалау, бәдік
- Алғыс-қарғыс, бақсылық және т.б.
Діни рәсімдер мен мейрамдар
Рәсімдер
- Намаз оқу
- Ораза ұстау
- Зекет-садақа беру
- Қажылыққа бару
Мейрамдар
Ораза айт, Құрбан айт.
Жалпы халықтық және кәсіптік тойлар
Қазақ даласында тойлар жылдың маусымдық кезеңдерімен тығыз байланысты. Кейбірі бүкіл қауымға ортақ мереке болса, енді бірі шаруашылықтың белгілі бір жұмысы аяқталғанын білдіретін кәсіптік қуаныш ретінде атап өтіледі.
Жалпы халықтық тойлар
- Наурыз мейрамы
- Қымызмұрындық
- Сабантой (Мизам)
- Соғым басы
Кәсіптік мейрамдар
Шаруашылыққа қатысты дәстүрлі мерекелер мен рәсімдер қатарына мыналар жатады:
Қазақтың төрт тойы
Наурыз мейрамы
Наурыз күн мен түн теңелген сәттен бастап тойланады. Бұл мерекеде көпшілік бұлақтардың көзін ашып, тал егіп, игілікті істер атқарады. Дәл осы кезеңде мал төлдеп, жер көктеп, дүние жаңара бастайды. Сондықтан Наурызды тепе-теңдік, игілік және жаңару мейрамы деп атайды.
Қымызмұрындық
Қымызмұрындық — жазғы үлкен той. Әдетте мамыр айынан басталып, маусымға дейін созылады. Бұл уақытта мал отығып, биелер желіге байланып, қымыз жиналады. Ағайын-жекжат бірін-бірі қымызға шақырып, Құран оқылып, мал сойылып, түрлі ойын-сауықтар мен жарыстар ұйымдастырылады. Осы аралықта басқа да той-томалақтар жиі өткізіледі.
Мизам (Сабантой)
Мизам — күз мезгілінде диқандар мен бағбандардың еңбегіне құрмет ретінде өткізілетін той. Мереке барысында алуан түрлі жарыстар, ұлттық ойындар мен думанды кештер ұйымдастырылады.
Соғым басы
Соғым басы — қысқы той. Алғаш қар жауып, аяз түскен шақтан басталады. Бұл кезде ауыл адамдары соғымға сақтаған малын сойып, бірін-бірі қонаққа шақырады. Қыстың ұзақ түндерінде ақындар мен жыршылар терме, қисса, ертегі айтып, жұртты өнерімен тәнті етеді.
Дәстүрлі үйлену тойының кезеңдері
Үйлену салты — қазақ дүниетанымындағы ең күрделі әрі көпсатылы рәсімдердің бірі. Ол екі әулетті жақындастырып, қоғамдық жауапкершілікті күшейтетін жүйелі дәстүрлер жиынтығы ретінде қалыптасқан.
-
1) Қыз таңдау
Бойжеткеннің бойынан табылуға тиіс қасиеттер сараланып, бағаланғаннан кейін жігіттің жанындағылар бұл ниетті оның әке-шешесіне білдіреді.
-
2) Қыз айттыру
Жігіттің әкесі қыз үйінің төріне қамшысын іліп, «қызыңның қарғыбауына» деп бір жорға байлатады. Бойжеткенге үкілі тақия, сырға, сақина сияқты сый-сияпат жасалады.
-
3) Жаушы жіберу
Жаушы бір балағын етігінің қонышынан сыртына шығарып, екінші балағын қонышқа сұғындырып, ақ түсті атқа мініп қыз үйіне келеді де, «қарағым, көрпе сал» деп ишара білдіреді. Қыз үйі жаушыға шеге шапан кигізеді.
-
4) Құда түсу тойы
Жігіттің туған-туыстары құдалыққа қыз ауылына барады. Мал сойылып, бауыздау қанына құдалар қол батырып, батаны бұзбауға серттеседі. Бұл тойда құйрық-бауыр жегізу, құда тарту, ұн жағу сияқты кәделер орындалады.
-
5) Есік-төр көрсету тойы
Қыздың туған-туыстары жігіт ауылына қарсы тойға барады. Құда түсу тойындағы бірқатар кәделер осы жерде де қайталанады.
-
6) Ұрын той
Күйеу баланың қалыңдығымен кездесуіне мүмкіндік беру үшін ұрын той жасалады. Бұл тойда «ентікпе», «шатыр байғазысы», «балдыз көрімдігі», «қыз қашар», «күйеу қашырар», «желі тартар», «ит ырылдар», «бақан салар», «үйге кірер», «кемпір өлді», «шымылдық ашар», «төсек салар», «қыз құшақтатар», «шаш сипар», «көрпе қимылдатар» сияқты кәделер алынады.
-
7) Қыз ұзату тойы
Бұл кезеңде «ат байлар», «құдай жолы», «шаңырақ көтерер», «уық шаншар», «туырлық жабар», «түндік жабар», «отау байғазысы» сияқты кәделер орындалады. Қыз бен жігіт ақ отауда оңаша кездеседі, неке қиылады. Ойын-сауық өтіп, «жар-жар» айтылады. Қыз аттанарда сыңсу айтады.
-
8) Келін түсіру тойы
Келін түсіруде беташар айтылады. Тойдың өту үлгісі көбіне қыз ұзату тойымен ұқсас болады.