Мәтін кім туралы
Тауық, тышқан және құр
Ерте заманда тауық, тышқан және құр үшеуі бірге тұрыпты. Бір күні тауық арпаның дәнін тауып алып, қуанып: «Дән таптым!» — деп айқайлапты.
Еңбек кімнің мойнында қалды?
-
Тауық: «Мұны диірменге апару керек. Қайсың алып жүресің?»
Тышқан: «Мен апара алмаймын». Құр: «Мен де апара алмаймын». Дәнді тауық өзі апарады. -
Тауық: «Ұнды үйге кім арқалап әкеледі?»
Екеуі де тағы бас тартады. Ұнды да тауық өзі арқалайды. -
Тауық: «Қамырды кім илейді? Отты кім жағады? Нанды пешке кім салады?»
Тышқан да, құр да «істей алмаймыз» дейді. Барлығын тауық өзі атқарады.
Нан қып-қызыл болып пісіп шығады. Сонда тауық: «Мұны кім жейді?» — деп сұрайды. Еңбекке қатыспаған тышқан да, құр да дастарқанға жақындайды: «Мен!» «Мен де жеймін!».
Ойлануға сұрақтар
- Мәтін кімдер туралы?
- Нан туралы не білесің?
- Еңбексіз үлес сұрау әділ ме?
Түсіне алданып қалғандар
Үш аңшы аңға шығып, күні бойы құс аулап, кешке қарай жалғыз үйрек атып алады. Шаршап, өзен жағасына тоқтап, үйректі пісіреді. Үйрек піскен соң, бір аңшы: «Үшеуімізге жетпейді, біреуіміз ғана жейік» — дейді.
Айла қалай жасалды?
Қу аңшы: «Үйректі жауып қояйық. Үшеуіміз де ұйықтайық. Кім жақсы түс көрсе — үйректі сол жесін» — деп ұсыныс айтады. Түн ортасында өзі тұрып, үйректі жеп қояды да, табақты қайта жауып қояды.
Таңертең бәрі оянғанда, екеуі түсін мақтана айтады: бірі патша болыпты, бірі жұмаққа кіріпті. Ал қу аңшы: «Екеуің де рас айтасыңдар. Бірің патша, бірің жұмақта болған соң, бір үйрек үшін қайтып келмес деп, үйректі мен жеп қойдым» — дейді.
Тапсырмалар
Мазмұн бойынша
- Аңшылар нешеу?
- Қандай құс ауланды?
- Түс дегеніміз не?
- Аңшы қандай қулық жасады?
Тілдік жұмыс
- Көнерген сөздерді тап.
- Оқиғаның негізгі ойын бір сөйлеммен түйінде.
Қожанасыр
Бір бай той жасапты. Тойға көп адам келіпті. Қожанасыр да келеді, бірақ үстіндегі киімі жұпыны болғандықтан, ешкім оны елемейді: төрге шақырмайды, тамақ ұсынбайды.
Қожа сыртқа шығып, үйіне барып жақсы киімін киіп қайтып келеді. Бұл жолы үй иесі төрден орын беріп, ет келгенде: «Қожеке, алыңыз!» — деп қадірлейді.
Әзілдің астарындағы ой
Қожа ет жемей, табаққа шапанының жеңін малып: «Же, шапаным, же!» — деп отыра береді. Үй иесі таңғалғанда, Қожа: «Сен мені емес, киімді сыйлайды екенсің. Сондықтан жеңіме жегізіп отырмын» — деп жауап береді.
Тапсырмалар
- Зат есімдерді теріп жаз: жалқы және жалпы.
- Қожанасырға мінездеме жаз.
- Сөздікпен жұмыс: той, киім, үй иесі, шапан, төр.
Ақселеу
Екі дос үй аралап келе жатады: бірі — Ақселеу, екіншісі — Абыз. Абыздың денсаулығы нашар, демікпесі бар, алысқа жүгіре алмайтын еді. Бір үйдің қасынан өте бергенде, дәу қара төбет абалап шыға келеді.
Абыз: «Ақселеу, қаш! Ит келіп қалды!» — деп өзі жүгіре жөнеледі. Ақселеу болса жерден шыбық алып, қашпай, итке қарсы ұмтылады. Шалбары жырым-жырым болады.
Нағыз достық
Абыз: «Неге қашпадың?» — дегенде, Ақселеу: «Мен қашсам, сен тұтылып қалар едің. Сені қорғау үшін әдейі қашпадым» — дейді. Мұны естіген ақсақал: «Бала болса да, азамат екен!» — деп сүйсінеді.
Тапсырмалар
Сұрақтар
- Мәтін не туралы?
- Достық ұғымын қалай түсінесің?
- Екі баланың аты кім?
- Олар неден қорықты?
- Ақселеу қандай ерлік көрсетті?
Тілдік жұмыс
- Сын есімдерді тап.
- Сол сын есімдермен Ақселеуге мінездеме бер.
Құлын
Атам жайлаудан құлынды бие мініп келді де, биені ағашқа байлап қойды. Қасында ойнақтап жүрген құлын әдемі-ақ еді. Алғашында жанына жақындауға қорықтым. Біраздан кейін тәуекел еттім.
Құлын үркіп, алыстай барып қарап тұрды. Сосын қайта келіп, есік алдындағы шелекті иіскелей бастады. «Шөлдеген шығар» деп ойлап, көшедегі су құбырынан су ағызып қойдым. Құлын жасқана жақындап, әуелі пысқырынып шегінді. Суды азайтып едім, тұмсығын тосып, ұзақ ішті. Осылайша екеуіміз достасып кеттік: жалынан сипасам, сүйсіне қарап тұрады.
Тапсырмалар
- Құлын ненің баласы?
- Жылқының пірі қалай аталады?
- Мәтінде не суреттелген?
- Тірек сөздер: құлын, бие, ағаш, су, көше, достасу.
- Сөздік аудармасы: ата, бие, құлын, су, ойын.
Ораз бен Асқар: шындық па, өтірік пе?
Ораз бен Асқар есік алдында ойнап жүреді. Олар ашық тұрған қораның есігін «қақпа» етіп алып, допты дәлдеп тебеді. Қатты тебілген доп қораның ішіне кіріп кетеді. Ораз қараңғыда допты әрең тауып, сыртқа шықпақ болғанда, шығаберістегі шелекті қағып кетеді. Ішіндегі сүт төгіліп қалады.
Асқар: «Қорықпа, сүтті мысық төгіп кетті дейміз» — дейді. Ораз: «Мен өтірік айтпаймын. Байқаусызда төгіп алдым деймін» — деп жауап береді.
Ой қозғау
- Сен Ораздың орнында болсаң не істер едің?
- Өтірік айту қандай қасиет?
- Ораз бен Асқарды салыстыр (Венн диаграммасы).
Үй шаруасы
Мұғалім сабақ сұрағанда, Мұрат жауап бере алмай қалады. Мұғалім: «Сабақты неге білмейсің? Оқымадың ба?» — дейді. Мұрат: «Қолым тимеді. Үй шаруасымен айналыстым» — деп жауап береді.
Әкесі үйде жоқ, жолаушы кеткен. Анасы ауырып жатыр. Мұғалім аяғандай болып: «Отыра ғой, шырағым» — дейді. Ертеңіне Мұрат оқуға келмей қалады. Сабақтан соң сыныптастары Мұраттың үйіне барып, отын тасуға көмектеседі, малдарына шөп салады.
Тапсырмалар
Талдау
- Мәтінді рөлге бөліп оқы.
- «Көмек беру», «қол ұшын беру», «жәрдемдесу» ұғымдарын түсіндір.
- Туыстық атауларды топтастыр.
Грамматика
- Нақты және нақты емес зат есімдерді теріп жаз: деректі / дерексіз.
Жаман жолдас
Екі дос ағаш арасымен келе жатып аюға кездеседі. Біреуі әлсіз әрі ауру екен. Аюды көргенде, сау досы оны тастап, ағашқа өрмелеп шығып кетеді. Ал әлсіз досының ағашқа шығуға дәрмені болмай, жерге етпетінен жатып, өлген кісідей дем алмай қалады: аю өлген адамға тимейді екен.
Аю келіп иіскелеп, дыбыс шықпаған соң кетіп қалады. Сонда ағаштағы досы түсіп келіп: «Аю құлағыңа не деп сыбырлады?» — дейді. Әлсіз досы: «Басыңа қиындық түскенде тастап кеткен жолдасың — жаман жолдас екен деді» — деп жауап береді.
Ой шақыру
Пікір
Сеніңше, «жаман жолдас» бола ма? Неге?
Дәйекпен жауап бер
Мәтіннен үзінді
«Басыңа қиыншылық түскенде, сені жалғыз тастап кеткен жолдасың жаман екен деді...»
Менің пікірім
Өз ойыңды дәлелмен жаз.
Қосымша
Жолдасың туралы қысқаша әңгімелеп бер. Оның қандай қасиеттерін бағалайсың?
Торғай
Бақша арасындағы жолмен келе жаттым. Итім кенет жүрісін тежеп, құстың иісін сезгендей бұғып қалды. Жол бойынан торғайдың ақ үрпек балапанын көрдім: ұясынан құлап түсіпті.
Ит балапанға ептеп жақындай бергенде, қара тамақ үлкен торғай ағаш басынан зу етіп түсіп, иттің дәл қасына қона кетті. Ол балапаны үшін ажалға қарсы ұмтылды: титтей денесі дірілдеп, даусы шыр-шыр етеді. Мен итімді тез шақырып алдым. Кішкентай торғайдың аналық күші мені таңғалдырды.
Тапсырмалар
- Мазмұны бойынша диалог құрастыр.
- Қандай құстарды білесің?
Қолқанат
Сәкен шаруақор, ұқыпты бала еді. Үстін тап-тұйнақтай таза ұстайтын. Ағайынды жетеуміз, Сәкен — ең үлкеніміз. Жазда ол бәрімізден бұрын оянып, үй шаруасына көмектеседі.
Біз оянғанда, Сәкен бізді Қараөзек бойындағы соқпақ жолмен мөлдір бұлаққа бастап апарады. Әуелі кішкентай қарындастарымыз Рахима, Халима, Сәлималарды жуындырып, шаштарын тарайды, өріп береді. Содан кейін өзі жуынады. Анамыз бізді қарсы алып: «Айналайын, менің ақ қаздарым» — дейді, ал Сәкеннің маңдайынан сүйіп: «Қолқанатым менің!» — деп қуанады.
Тапсырмалар
Сұрақтар
- «Қолқанат» сөзіне синоним тап.
- Сәкен қандай бала деп ойлайсың?
- Етістіктерді теріп жаз.
Ой толғау
Сен анаңа қалай көмектесесің? Ініңе, қарындасыңа қандай қамқорлық көрсетесің?
Қазақ тілі туралы қысқаша мәлімет
Қазақ тілі — Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілі. Қазақстанда тұратын басқа ұлт өкілдері де қазақ тілін үйренуге қызығушылық танытады. Олар тілді үйірмелерде, қоғамдарда, мектептер мен институттарда меңгереді. Қазақстанда көптеген ұлт өкілдері тұрады: олар Қазақстанды өз Отаны санайды, бірақ өз ана тілін де ұмытпай, сақтауға тырысады.
Диалогты толықтыр
— Сен қазақша сөйлейсің бе? — …
— Достарыңның арасында кім қазақша сөйлейді? — …
— Қазақ тілін жетік білу үшін қалай оқу керек? — …
— Қазақ тілін не үшін білу керек? — …
Шақ түрлендіру
- «Мен қазақ тілін үйреніп жүрмін» — келер және өткен шаққа айналдыр.
- «Менің жолдасым қазақша батырлар жырын оқып отыр» — келер және өткен шаққа айналдыр.
Тарихи қайраткерлер: Қазақ хандары
XV ғасырда құрылған Қазақ мемлекеті үш жүзге бөлінген: Ұлы жүз, Орта жүз, Кіші жүз. Әр жүз тайпаларға, тайпалар руларға, рулар аталарға бөлінген. Қазақ қоғамында билеуші топтың ең жоғарғы сатысында хан тұрған. Халқымыздың ірі хандарының қатарында Тәуке, Абылай және басқалары бар.
Сұрақтар
- Абылай хан кім?
- Абылайдың шын аты қандай?
- Ол қай ғасырда өмір сүрді?
- Ол қандай батыр?
- Абылай хан кімдермен соғысты?
- Халық оны қандай адам деп санаған?
Сөздік жұмысы
Синонимдер
басқарушы, дұшпан, батыр, күш, атақты, құрмет, туу, өлу — әрқайсысына синоним жаз.
Антонимдер
жоғары, қосу, қорқақ, ірі, жоқ, сыртқы, қолдау, беру — әрқайсысына антоним жаз.
Қазақстан Республикасы
Сұрақтар
- Қазақстан көпұлтты мемлекет пе?
- Халқының саны қанша?
- Қазақстан қай жерде орналасқан?
- Жер көлемі қанша?
- Бүгінгі Қазақстан қандай елге айналды?
- Тұңғыш президенті кім және қашан сайланды?
Аудармаға тапсырма
«Отанымыз деп республикамызды айтамыз. Онда біздің әкелеріміз бен аталарымыз өмір сүрген. Онда бізге жақын ана тілімізде сөйлейді. Отан — ана сияқты: ол бізді қорғап, қауіптен сақтайды. Дүниеде мемлекет көп, бірақ адамның анасы біреу-ақ, адамның Отаны да біреу-ақ».
Мәтінді орыс тілінен қазақ тіліне аудар.
Ұлттық киім
Ерлердің киімдері: жейде, шалбар, қамзол, ішік, тон. Ерлердің бас киімінің түрлері көп: қалпақ, тымақ, бөрік, малақай және тағы басқа. Әйелдердің ұлттық киімдері ерекше: әсем өрнекпен оюланып тігіледі. Көйлектің сыртынан алтын жіппен, асыл тастармен әшекейленген қамзол киіледі.
Үйлену тойына киілетін сәукеле қымбат тастармен, күміс және маржанмен безендіріледі. Оны жасауға бір жылға жуық еңбек жұмсалып, көп қаражат кететін болған.
Тапсырмалар
Сұрақ құрастыру
Мәтін бойынша 5–6 сұрақ құрастыр.
Сөздермен жұмыс
Сырт киім, бас киім, аяқ киім түрлерін топтастыр. Сөздікпен мағынасын тап: көйлек, тымақ, жейде, етік, белдемше, тон, пальто, шалбар, орамал, қалпақ, қамзол және т.б.
Егінші мен қасқыр
Егінші таңсәріден егін орып, шаңқай түсте тынығады. Аздап демалған соң, нан алып жей бастайды. Сол кезде қасына бір үлкен қасқыр келіп: «Адам, не жеп отырсың?» — деп сұрайды.
«Нан», — дейді егінші. Қасқыр да нан сұрайды. Нан ұнаған соң: «Мен де күн сайын осылай тамақ жегім келеді. Оны табудың жолын үйретші» — дейді.
Нанға дейінгі жол
Егінші қасқырға нанның қалай жасалатынын біртіндеп түсіндіреді: жер жырту, тырмалау, тұқым даярлау, егу, көктеу, пісу, ору, баулау, кептіру, қырманға апару, бастыру, диірменге тарту, қамыр ашыту, илеу, пісіру... Қасқыр шыдамсызданып қайта-қайта: «Сонда нан бола ма?» — деп сұрай береді. Ақырында: «Бұл тым ауыр әрі көп уақыт алады екен. Мұны кәсіп етпей-ақ қояйын» — дейді.
Түсіну сұрақтары
- Мәтін кім туралы?
- Екеуі не туралы сөйлесті?
- Қасқырдың қандай қасиеті байқалды?
- Ертегінің ерекшелігі неде?
- Нанның қалай дайындалатынын ретімен баянда.
Ой қозғау: нан ұғымы
Нан неден жасалады?
Ұннан.
Нан түрлері
Таба нан, бөлке нан, тоқаш және т.б.
Қастерлеу
Нанды құрметтеу керек, жерге тастауға болмайды.
Менің досым
Әпсесі Ырысбектің қолына екі алма ұстатады: «Досқа бергенің — босқа бергенің емес. Біреуін өзің же, біреуін досыңа бер» — дейді. Ырысбек: «Менің досым жалғыз емес» — дейді. «Ендеше қанша?» — десе, «Бесеу» дейді де, олардың аттарын атайды: Антон, Ғаниден, Әпсалам, Бауыржан, Вова.
Талқылау
- «Дос» ұғымын қалай түсінесің?
- Досыңның басына қиындық түскенде көмектестің бе?
- Достарың көп пе? Неге?
Жазылым тапсырмасы
Эссе
«Менің досым» тақырыбына шағын эссе жаз.
Топтастыру
- Сырыңды айтасың
- Адал болады
- Қиындық түскенде көмектеседі
- Қолдайды, түсінеді