Ыдысқа байланысты ырымдар мен тыйымдар
Сабақтың мақсаттары
Білімділік мақсаты
Балаларды қазақтың ұлттық бұйымдарымен және ою-өрнектерімен таныстыруды жалғастыру; олардың жасалу және қолданылу жолдарын түсіндіру; білім деңгейін көтеру және сабаққа қызығушылығын арттыру.
Дамытушылық мақсаты
Ою-өрнектерді өз бетімен қолданып, дұрыс орналастырып сала білу дағдысын қалыптастыру және шығармашылық қабілетін дамыту.
Тәрбиелік мақсаты
Өз халқының өнерін сүюге баулу; ата-бабамыздың асыл мұрасын бағалап, қастерлеуге және оның мәнін түсінуге үйрету.
Қажетті құрал-жабдықтар
- Су бояу, қылқалам, қарындаш
- Тостаған мен торсық суреттері, ыдыстарға арналған буклет
- «Сыр сандық» тапсырмалары: мақал-мәтелдер, жаңылтпаш, ырым-тыйымдар
- Нөмірленген асықтар, сүрткіш шүберек
Сабақ барысы
Кіріспе: қонақтарды қарсы алу
Балаларға сабақтың ерекше өтетіні айтылады: сыныпқа қонақтар келген, олар балалардың білімін және сурет салу шеберлігін көруге келген. Балалар қонақтармен амандасады.
Шеңберге тұрып айтылатын өлең жолдары
Шеңбер болып тұрайық,
Алақанды ашайық.
Күннің нұрын алайық,
Таза ауаны жұтайық.
Жүрекке жылу салайық,
Мейірімділік шоғын алайық.
Жиналған жылы шуақты
Қонақтарға шашайық.
Ою-өрнекпен танысу
Мұғалім сурет көрсетіп, балалардан бұл не екенін сұрайды. Балалар «ою-өрнек» деп жауап береді. Оюлардың атаулары талқыланады: қошқар мүйіз, ботамойын, құс қанаты.
Ою-өрнектерді қайдан көреміз? Балалар мысал келтіреді: ыдыс-аяқтан, ұлттық киімдерден, ойыншықтардан, сырмақтан, кілемнен, көрпеден және басқа да бұйымдардан.
Ою-өрнектің қызметі қорытындыланады: ол затты сәндеу және әсемдеу үшін қолданылады.
Ұлттық ыдыстар туралы әңгіме
Буклет арқылы ұлттық ыдыстар таныстырылады. Ерте кезде адамдар топырақ пен құмды пайдаланып кесе, құмыра жасаған. Кейін ағашты өңдеп, өрнектеп тостаған, ағаш қасық, тегене, шөген, аққұман сияқты ыдыстар жасаған. Бұл ыдыстар күнделікті тұрмыста қолданылған.
Тостаған туралы сұрақ-жауап
- Қандай сусын құйылады? Шұбат, қымыз, айран, сүт және басқа да сұйықтықтар.
- Пішіні қандай фигураға ұқсайды? Шеңберге, дөңгелекке.
- Қымыздың дәмі қандай? Қышқылдау, аздап ащылау болуы мүмкін.
- Қасиеті? Емдік қасиеті бар.
Торсық туралы түсіндіру
Ыдыс тек ағаштан емес, мал терісінен де жасалады. Теріден торсық тігіледі. Торсыққа айран, сүт, қымыз, шұбат сияқты сусындар құйылады. Алыс жолға шыққанда және күн ыстықта сусынды өзімен алып жүруге өте ыңғайлы болған.
«Сыр сандық» тапсырмасы: асықтар арқылы ойын
Мұғалім «Сыр сандықтың» жай сандық емес, тапсырма дұрыс орындалса ән ойнайтын сандық екенін айтады. Сандықтың ішінде нөмірленген асықтар бар, әр асықтың өз тапсырмасы болады.
1-асық: жаңылтпаш
Тас тостаған, тас тостаған,
Тостаған ішіне тас тастаған.
2-асық: мақал-мәтелдер
- Өнер көзі — халықта.
- Шебердің саусағы — алтын.
- Ою ойғанның ойы ұшқыр.
3-асық: сүт тағамына қатысты ырым-тыйымдар
- Жерге төгілген ақты басуға болмайды; төгілсе, ол жерге тұз себеді.
- Сүтті, қымызды үрлеп ішпейді: «майлылығы азаяды» деп ырымдайды.
4-асық: ыдысқа қатысты ырым-тыйымдар
- Қонаққа сынық кесемен шай құюға болмайды.
- Ас ішкен ыдысты төңкеріп қоюға болмайды.
- Тағам салынған ыдыстың бетін ашық қалдыруға болмайды.
Практикалық жұмыс: торсықты бейнелеу және ою салу
Бүгінгі сурет тақырыбы — торсық. Торсықтың суретін салу жолы түсіндіріледі: трафарет көмегімен бастыру, парақты тігінен орналастыру, трафаретті сол қолмен нық ұстап, қарындашпен жиектеп шығу.
Ою-өрнек: «Ботакөз»
Торсықтың ішіне ботакөз оюы салынады. Бұл ою ботаның көзіндей мөлдіреген, геометриялық пішінде ромбқа ұқсас.
Бояуды жеңіл жағыс тәсілімен қолдану ұсынылады. Сурет әдемі әрі таза шығуы керек.
Бой сергіту
Орнымыздан тұрайық,
Қолымызды созайық.
Оңға қарай иіліп,
Солға қарай иіліп,
Белімізді жазайық,
Айналаға қарайық.
Біз тынығып алайық,
Әсем сурет салайық.
Сурет салу және талқылау
Балалар саппен жүріп, бейнелеу сабағына отырады. Жұмыс барысында «Ата толғауы» күйі баяу орындалып тұрады. Сурет аяқталған соң әр бала өз жұмысын таныстырады.
Талқылауға арналған сұрақтар
- Суретке қандай түстер қолдандың?
- Суретің саған несімен ұнайды?
- Бұдан кейін тағы қандай сурет салғың келеді?
- Саған сурет салу ұнай ма?
Қорытынды
«Тостаған», «торсық» сөздерінде бірінші естілетін дыбыс анықталады: Т дыбысы. Балалар оның дауысты не дауыссыз екенін ажыратады және Т дыбысына байланысты сөздер келтіреді.
Дидактикалық ойын
«Өрнектерді кім тез тауып айтады?» — балалар ою-өрнек түрлерін жылдам атап, ажыратып айтуға жаттығады.