Жердің салмағы қанша
Сабақ мақсаты
Бұл сабақта оқушылар Жердің пішіні мен мөлшері, оның өз білігінен айналуының мәні, сондай-ақ жыл мезгілдерінің ауысуы туралы негізгі мәліметтермен танысады.
Оқыту мақсаты
Жердің пішіні мен көлемі, Жердің өз білігінен айналуы және оның маңызы, жыл мезгілдерінің ауысуы жөнінде түсінік қалыптастыру.
Дамыту мақсаты
Күн мен түннің ауысуы Жердің өз білігінен айналуына байланысты екенін түсіндіру; экваторды, жарты шарларды және полюстерді картадан таба білу дағдыларын дамыту.
Сабақтың барысы
Ұйымдастыру кезеңі
- 1 Амандасу, оқушыларды түгендеу.
- 2 Оқулық, атлас, дәптер, күнделік және бояу қарындаштарын тексеру.
- 3 Кезекшіге бүгінгі күнді жаздыру.
Өткенді қайталау
- • Кестені тексеру.
- • Аристотель, Юлий Цезарь, Леонардо да Винчи туралы қысқаша еске түсіру.
- • Ұлықбек туралы мәліметтерді қайталау.
Жаңа сабақ: Жердің пішіні мен көлемі
Жердің пайда болуы
Жер шамамен 4,5–5 миллиард жыл бұрын қалыптасты. Алғашқы кезеңдерде ол улы газдарға толы, қызған тау жыныстарынан құралған аспан денесі болды.
Миллиондаған жылдар бойы Жер біртіндеп суыған кезде оның бетінде гранитті қабат түзіле бастады. Қызу бәсеңдеген соң су булары нөсер жаңбырларға айналып, ұзақ уақыт бойы толассыз жауған.
Жер бетінің ауданы және құрамы
Жердің пішіні: эллипсоид
Жердің пішіні толық шар емес: ол эллипсоид, яғни полюстер тұсынан сәл қысыңқы. Полюстік радиус экваторлық радиустан шамамен 21 км қысқа.
Бұл айырма Жердің жалпы өлшемімен салыстырғанда өте аз. Сондықтан Жерді көбіне радиусы шамамен 6371 км болатын шар ретінде қарастырады.
Экватор, меридиан және жарты шарлар
Жердің ең енді тұсы — экватор. Экватор ұзындығы шамамен 40 000 км (нақты мәні: 40 075,7 км).
Меридианның ұзындығы да шамамен 40 000 км. Жердің сыртқы қабатының өлшемдерін ежелгі грек ғалымы Эратосфен өз дәуірінің өзінде-ақ өте дәл есептеген.
Экватор (латынша «теңестіргіш») Жер шарын екі жарты шарға бөледі: солтүстік және оңтүстік.
Күн сәулесінің таралуы
Жер шар тәрізді болғандықтан, Күн сәулесі оның бетіне біркелкі түспейді: экватор маңына сәуле тікке жуық түссе, полюстерге қарай барған сайын қиғаштай береді. Осы ерекшелік Жердегі жылу мен жарықтың таралуына әсер етеді.
Жердің қозғалысы: өз білігінен айналу
Жер Күнді өз орбитасымен айнала отырып, бір мезгілде өз білігінен де айналады. Солтүстік полюс жағынан қарасақ, Жердің батыстан шығысқа қарай айналатынын байқаймыз.
Негізгі қорытынды: Күн мен түннің ауысуы — Жердің өз білігінен айналуының тікелей нәтижесі.
Жер өз білігінен бір тәулікте (24 сағатта) бір рет айналып шығады. Осы айналыстың нәтижесінде күн мен түн ғана ауыспайды, жылу мен ылғал да бүкіл Жер бетіне таралып отырады.
Ойлануға тапсырма
Глобусты қолдарыңызға алып, оны батыстан шығысқа қарай баяу айналдырып көріңіз. Неліктен Күн бізге шығыстан шығып, батысқа бататындай болып көрінетінін түсіндіріңіз.
Бекіту
Сұрақ: Жер өз білігінен қанша уақытта 1 рет айналып шығады?
Үй тапсырмасы
7-параграф және параграф соңындағы сұрақтар.