Сандар қасиеті
Пікір
Қоршаған әлем адамзатқа өз сырын толық ашпаған. Қуантатыны — білім мен ғылым дамыған сайын мектеп оқушыларының, әсіресе бастауыш сынып оқушыларының жаңа көзқарасы, тың ойлары, ізденісі және білуге деген құштарлығы артып келеді.
Сондай оқушылардың бірі — №4 орта мектептің 2 «А» сынып оқушысы Шоқпар Әбілмансұр. Ол ғылыми ізденіске жаңа қадам жасап, «Сандар құпиясы» тақырыбындағы жұмысын ұсынып отыр.
Бұл жұмыста жас зерттеуші ұлтымыздың сан ғасырлар бойы сенімі мен нанымына айналған сандарға қатысты киелі ұғымдарға бала жүрегімен шолу жасап, олардың өмірдегі қолданылу аясына мән береді. Бірқатар сандардың мән-мағынасына қанығып, ғылыми болжамдар мен ұстанымдарға назар аударады және өз қатарластарына сандар қасиетінің өмірдегі орнын түсіндіре алады.
Шоқпар Әбілмансұр ізденісін қарапайым түсініктерден бастаған. Болашақта ғылыми жұмысын жандандырып, халық қазынасының тереңіне бойлап, қасиетті сандар сырына одан әрі қанығатынына сенім білдіремін.
Пікір беруші
Сыдыкова Б. Т.
І. Жансүгіров атындағы ЖМУ доценті, п. ғ. к.
Кіріспе
«Мәдени мұра» бағдарламасын іске асыру туралы Қазақстан Республикасының Президенті Н. Ә. Назарбаев: «Көп ғасырлы мәдениеттің тіршілігі топырақта тыныстап жатса, тарихи өткені шырынмен қоректенсе, сонда ғана ұлттық жаңғыру орын алады», — деп атап өткен. Сондай-ақ: «Әрбір мемлекеттің өркениеттілігі оның мәдени мұраға деген көзқарасына қарай танып-білуге болады», — деген пікір білдірген.
Ендеше, ұлтымыздың сан ғасырлар бойы сенімі мен ұстанымы болып келген сандарға қатысты киелі ұғымдарға шолу жасап, олардың өмірдегі қолданылу аясына, күнделікті тұрмыста атқаратын рөліне тоқталып, тұжырым жасау көпшілікті қызықтырары сөзсіз.
Осы себепті бүгін шамам келгенше сандар әлеміне саяхат жасаймын. Бұл сапарда біз көптеген сандардың сырын ашып, олардың қасиеттері қалай қалыптасқанын аңғарамыз.
Негізгі ой
- Сандар тек математикада ғана емес, көптеген ғылым салаларында маңызды орын алады.
- Қарапайым он цифрсыз күнделікті өмірді елестету қиын.
- Сан атаулары тұрақты сөз тіркестері мен наным-сенімдердің тілдік көрінісінде жиі кездеседі.
Ертеде халық әр алуан құбылысты нәзік бақылап, ортақ қасиеттері мен сипаттарын сан арқылы түйіндеп, санамалап айтып отырған. Бұл — сандардың мәдениеттегі орнының терең екенін көрсетеді.
Негізгі бөлім
1.1. Сандар тарихы
Адамзат тарихында ең ерте қалыптасқан ғылымдардың бірі — математика. Математиканың алғашқы ірі ошақтарының бірі Мысыр елі болғаны белгілі.
Адамзат даналығының ұлы жаңалықтарының бірі — жазу. Қазіргі көптеген халықтар жазуды жоғарыдан төмен емес, солдан оңға қарай жазады. Бұл бағыттың қалыптасуына соқаның қозғалысы әсер еткені туралы түсіндірулер бар.
Негізгі ұғымдар
Цифр
Сандарды жазуға арналған таңба. Әріптер сөзді жазуға қажет болса, цифрлар — санды белгілеуге қажет.
Сан
Есептеу мен өлшеу нәтижесін білдіретін негізгі математикалық ұғым; көптеген теориялардың іргетасы.
«Цифр» сөзінің төркіні арабтың «ас-сифр» сөзінен тарайды, ал оның бастапқы мағынасы үнді тіліндегі «сунья» — «бос орын» ұғымымен байланыстырылады.
1.2. Нөлдің пайда болуы және сан жүйесінің дамуы
Зерттеу барысында түсінгенім: күнделікті өмірімізде қолданылатын қазіргі цифрлар шамамен 1500 жыл бұрын Үндістанда пайда болған. Алғашында сандар сызықша түрінде белгіленіп, уақыт өте келе бүгінгі қолданылып жүрген таңбалар қалыптасты.
Адам баласы қазіргі біз түсінетін сан жүйесін меңгеруге талай ғасыр жұмсаған. Әуелі табиғи сандарды (1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9) игерді. Ал нөлдің енгізілуі сан ұғымына үлкен өзгеріс әкеліп, есептеудің жаңа мүмкіндіктерін ашты.
Нөл (0) туралы
0 — бос орын, жоқтық ұғымын білдіретін таңба ретінде түсіндірілген.
Ежелгі Үндіде ол «сунья» деп аталған, арабтарда «сифр» сөзімен берілген.
Қайта өркендеу дәуірінде (XV–XVI ғғ.) еңбектер латын тіліне аударылғанда «sifr» сөзі сақталып, кейін алғашқы әрпі өзгеріп, бүгінгі «цифр» нұсқасына жақындаған.
Нөлдің пайда болуы санау, есептеу, сауда жүргізу және уақытты белгілеу сияқты әрекеттерге айқын ықпал етті.
1.3. Түркі дүниетанымындағы сандар және сөздік баламалар
Ежелгі түркі халықтарының өмір салтында сан ұғымы күнкөріспен тығыз байланысты болды. Түркі халқының тұрмысы мен тіршілігі, әсіресе мал шаруашылығы, мөлшерлеу мен есепке сүйенгені белгілі.
Көне түркілер де табиғи сандарды меңгеруді ұзақ кезеңдер арқылы өткерген. «Бір» санын ұғыну үшін алдымен заттың белгісін, қасиетін салыстырғаны халықтық педагогикада байқалады. Мысалы: «Ай — біреу, Күн — біреу» деген түсініктер арқылы жалқылық ұғымы бекіген.
Сандардың сөздік баламалары
«Бір»
жеке, дара, жалғыз, сыңар, жалқы, саяқ
«Екі»
жұп, қос, егіз; мысал: екі көз, екі құлақ, қол мен аяқ
Халық тілінде «сансыз, қыруар, көп, мол» сияқты сөздер санауға келмейтін көптікті білдірсе, ең кішкентай мөлшерді «титімдей, бір тамшы, бір мысқал, құйтымдай» деп сипаттаған. Кеңістікті «даладай, ат төбеліндей, алақандай» деп, судың мөлшерін «терең, таяз» деп, бөлшек ұғымдарды «жарым, жарты» деп атаған.
Ескерту: жіп түйіп санау
Тәжірибелік бөлімде жіпке түйін түю арқылы санау тәсілі де қарастырылды. Бұл — қарапайым, бірақ көрнекі әдіс: әр түйін белгілі бір санды немесе мөлшерді белгілеп, есеп жүргізуге мүмкіндік береді.
Жобаны орындаған
№4 орта мектеп КММ, 2-сынып оқушысы Шоқпар Әбілмансұр