Жер қыртысының қозғалысы
Дидактикалық мақсат
Проблемалық оқыту технологиясын қолдана отырып, жаңа білімді қабылдау мен түсінуге қолайлы жағдай жасау.
Білімділік
Жер қыртысында болатын қозғалыстар туралы білім қалыптастыру; «жер сілкінісі», «баяу қозғалыстар», «эпицентр», «гипоцентр», «сейсмограф» ұғымдарын нақтылау және Жер қыртысының үнемі дамуда екені туралы дүниетанымды бекіту.
Дамытушылық
Қозғалыстардың себептері мен салдарын анықтауға бағытталған талдау дағдыларын дамыту.
Тәрбиелік
Интеллектуалдық жетістік — қазіргі заман адамының құнды қасиеті екенін түсінуге ықпал ету.
Сабақтың құрылымы
I. Ұйымдастыру
Сыныптың сабаққа дайындығын тексеру, мақсат пен күтілетін нәтижені қысқаша белгілеу.
II. Өткен тақырып бойынша білім мен біліктілікті тексеру
1) «Ойлан тап»: адасқан ұғымдарды сәйкестендіру
| Ұғым | Түсініктеме |
|---|---|
| Литосфера | Жердің жоғарғы қатты қабығы |
| Тау жынысы | Жер қыртысын құрайтын элементтер |
| Минерал | Тау жынысының құрамына кіретін заттар |
| Жер бедері | Жер қыртысының түрлері |
2) Интербелсенді тапсырма
Картасхемада литосфералық плиталардың шекаралары берілген. Шекараларды бояп, плиталардың атауларын жазыңдар.
3) «Жер қыртысын түзетін тау жыныстары»: тірек сызба
Магмалық
- гранит
- базальт
Шөгінді
- кесек (қиыршық тас)
- химиялық (тас тұзы)
- органикалық (әктас)
Метаморфтық
- мәрмәр
- кварцит
III. Жаңа материалды меңгерту
Жер қыртысының қозғалыстары
Жер қыртысындағы қозғалыстар екі негізгі топқа бірігеді:
- Баяу қозғалыстар: жер қыртысының біртіндеп көтерілуі мен төмендеуі.
- Тау жасалу қозғалыстары: жер сілкінісі мен жанартау атқылауы сияқты құбылыстар.
Жер сілкінісі: негізгі анықтамалар
Жер сілкінісі — жер қыртысы мен жоғарғы мантияда тау жыныстарының кенет ығысуынан пайда болатын жер асты дүмпулері салдарынан жер бетінің тербелуі.
Жер сілкінісінің ошағы (гипоцентр) — жер қойнауында тау жыныстары қабаттары кенет жарылып, ығысатын орын.
Эпицентр — жер асты дүмпуінің жер бетіне тік проекциясы түсетін нүкте (дүмпу ең айқын сезілетін аймақтың орталығы).
Жер сілкінісінің түрлері
Жер сілкіністерін зерттеу және өлшеу
- Тіркейтін құрал: жер қыртысының қозғалысын тіркейтін аспап — сейсмограф.
- Күшін бағалау: 1931 жылы жапон ғалымы Вадати ұсынған тәсіл кейін 1935 жылы Рихтер тарапынан жетілдірілді. Қазіргі мектеп курсында кең тараған атауы — 12 балдық Рихтер шкаласы.
- Орташа тереңдік: жер сілкінісі аймағының орташа тереңдігі — шамамен 700 м. Ең терең ошақтар Индонезияда тіркелген.
ЮНЕСКО дерегі бойынша жыл сайынғы жер сілкіністері (шамамен)
20 — апатты
150 — қирататын
7000 — өте күшті
19000 — орта дәрежеде
150 000 — адам сезбейтін (өте әлсіз) дүмпулер
Сейсмикалық белдеулер
Тынық мұхит белдеуі
80%
- Тынық мұхит маңы
- Оңтүстік Камчатка
- Аляска
- Солтүстік және Оңтүстік Американың батыс жағалауы
- Қытай, Жапония
Жерорта теңізі – Гималай белдеуі
15%
- Португалия
- Балқан түбегі
- Италия, Испания
- Түркия
- Кавказ, Орта Азия
- Қазақстан (аймақтық қауіпті өңірлер)
Басқа аймақтар
5%
Сейсмикалық белдеулерден тыс орналасқан өңірлерде сирек кездеседі.
Тарихтағы ірі жер сілкіністері (мысалдар)
| Ел | Жыл | Қаза болғандар (шамамен) |
|---|---|---|
| Қытай | 1556 | 830 000 |
| Жапония | 1730 | 137 000 |
| Үндістан | 1737 | 300 000 |
| Италия | 1908 | 77 000 |
| Қытай | 1920 | 180 000 |
| Жапония | 1923 | 143 000 |
| Қытай | 1927 | 200 000 |
| Перу | 1970 | 67 000 |
| Қытай | 1976 | 650 000 |
| Армения | 1988 | 55 000 |
| Иран | 1990 | 50 000 |
| Үндістан | 1993 | 9 000 |
| Ресей | 1995 | 5 000 |
Ескерту: тарихи деректерде көрсеткіштер әр дереккөзде әртүрлі берілуі мүмкін, кестеде жиі келтірілетін шамалар пайдаланылды.
IV. Проблемалық сұрақтар
- Қандай табиғи апаттар жер қыртысының қозғалысымен байланысты?
- Жер сілкінісі көбіне қай жерде жиі байқалады?
- Жер сілкінісінің негізгі белгілері қандай?
- Жер сілкінісі кезінде жер қыртысында қандай қозғалыстар жүреді?
- Жер сілкінісінің күшін өлшейтін шкаланы неге алғаш рет жапон ғалымдары ұсынған деп ойлайсың?
- Жер сілкінісін алдын ала болжауға бола ма?
- Жер сілкінісі болған жағдайда адам өзін қалай ұстауы керек, қандай әрекеттер жасау қажет?
V. «Кім жылдам?»: тест
1) Жердің қатты тас қабығы:
- а) биосфера
- ә) атмосфера
- б) литосфера
- в) гидросфера
- г) географиялық қабық
2) Жердің толық ішкі құрылысы:
- а) литосфера
- ә) литосфера және мантия
- б) мантия және ядро
- в) литосфера және ядро
- г) литосфера, мантия және ядро
3) Мантияның қалыңдығы:
- а) 10 км
- ә) 65 км
- б) 2900 км
- в) 3500 км
- г) 1800 км
4) Жер ядросында қандай температура болады?
- а) 100°C шамасында
- ә) 1000°C шамасында
- б) 4000–6000°C шамасында
- в) 3500°C шамасында
- г) 10 000°C шамасында
5) Жер қыртысы қалың болатын жерлер:
- а) таулар
- ә) жазықтар
- б) мұхиттар
- в) таулар мен мұхиттар
- г) мұхиттар мен жазықтар
6) Шөгінді, жанғыш тау жынысы:
- а) әктас
- ә) тас көмір
- б) кварцит
- в) гипс
- г) гранит
7) Таулар ненің нәтижесінде пайда болады?
- а) су тасқынынан
- ә) жер қойнауындағы ішкі күштердің әсерінен
- б) Күн бетінде жүретін үдерістердің әсерінен
- в) ғарыштық сәулелерден
- г) себептері белгісіз
8) Сейсмикалық белдеу деп нені айтады?
- а) литосфералық тақталардың шекарасын
- ә) мұхит пен құрлық арасындағы шекараны
- б) ауа мен Жердің жоғарғы бөлігі арасындағы шекараны
- в) ауа мен мұхит арасындағы шекараны
- г) мантия мен жер қыртысының арасындағы шекараны
9) Дүние жүзіндегі ең биік шың қай тауда?
- а) Альпі
- ә) Памир
- б) Кордильер
- в) Анд
- г) Гималай
10) Жер қыртысындағы кенет ығысулар мен ыдыраулар — бұл…
- а) су тасқыны
- ә) дауыл
- б) құйын
- в) жанартау атқылауы
- г) жер сілкінісі
11) Жер сілкінісі ошағындағы дүмпудің жер бетіне шығатын жері:
- а) кратер
- ә) саға
- б) жанартау
- в) гейзер
- г) эпицентр
12) Жер сілкінісі ошағының орташа тереңдігі:
- а) 500 м
- ә) 600 м
- б) 700 м
- в) 800 м
- г) 900 м
13) Жер қыртысының қозғалысын бақылайтын аспап:
- а) нивелир
- ә) тұсбағар
- б) сейсмограф
- в) барометр
- г) эхолот
14) Жер сілкінісі күшін қанша балдық көрсеткішпен өлшейді?
- а) 5
- ә) 10
- б) 12
- в) 50
- г) 60
VI. Қорытындылау және кері байланыс
Рефлексия сұрақтары
- Бүгін қандай жаңа білім алдың?
- Қандай іс-әрекеттер орындадың?
Бағалау
Формативті бағалау: жауаптардың дәлдігі, дәлел келтіру, топтағы белсенділік және тапсырмаларды орындау сапасы бойынша.
Үй тапсырмасы
- «Жер қыртысының қозғалысы. Жер сілкінісі» тақырыбын оқу (§20).
- Кескін картаға жер сілкінісі жиі болатын аудандарды түсіру.
- Ақпарат көздері бойынша Қазақстан, Қытай, Түркиядағы жер сілкіністері туралы мәліметтерді жинақтап келу.