Қолданбалы өнер
Ой-толғам
Живопись, сурет, мүсін және сәулет — өнердің биік шыңы; руханияттың қайнар көзі. Бұл ойды Микеланджелоның мұрасынан да аңғаруға болады.
Кез келген қоғамның тарихи дамуы мен өркендеуі сол елдің өнері мен мәдениетіне тікелей байланысты. Мұны дүниежүзіне танылған біртуар туындыларымен өз Отандарын әлемге паш еткен Леонардо да Винчи, Микеланджело, Пабло Пикассо, Әбілхан Қастеев сияқты ұлы шеберлердің шығармашылығы дәлелдейді.
Өз халқының тарихын, салт-дәстүрін, әдет-ғұрпын тереңірек түсіну үшін оның сан-салалы өнерін оқып-үйренудің маңызы зор. «Ел болам десең, бесігіңді түзе» деген нақыл сөзді Мұхтар Омарханұлы Әуезов бекер айтпаған.
Бейнелеу өнері: түрлері мен жанрлары
Бейнелеу өнері — алуан қырлы әрі алуан түрлі әлем. Жұмыс істеудің әдістері мен техникасына көшпес бұрын, оның түрлері және жанрларымен танысу маңызды.
Классикалық «үлкен үштік»
XIX ғасырға дейін сәулет (архитектура), мүсін (скульптура) және кескіндеме (живопись) бейнелеу өнерінің негізгі үш түрі саналды.
Графиканың дербестенуі
XIX ғасырдың соңына қарай графика (сурет, гравюра, литография) қосалқы қызметтен жеке, дербес өнер түріне айналды.
Қазіргі бағыттар
Соңғы онжылдықтарда дизайн айқын қалыптасып, техника мен эстетиканы тоғыстырған маңызды салаға айналды.
Бейнелеу өнерінің негізгі түрлері
Архитектура (сәулет өнері)
Архитектура әрдайым пластикалық өнерлердің ішінде жетекші орын алды: ол дәуірдің идеясын айқын білдіріп, көбіне өз заманының скульптурасы мен живописінің стилін айқындап отырды. Бұл — ұзақ жасайтын өнер: мысалы, египеттік пирамидалар мен америкалық үндістердің көне храмдары мыңдаған жылдар бойы сақталып, бүгінге жетті.
Неге сәулетті «өнер» ретінде қабылдау кейде қиын?
- Ол көбіне «ештеңені бейнелемейді» және «ештеңені суреттемейді».
- Біз онымен күн сайын өмір сүреміз: оқимыз, жұмыс істейміз, көшеде жүреміз — сондықтан оны табиғи орта ретінде қабылдаймыз.
Архитектура — адам қызметінің ерекше түрі: мұнда техника мен өнер, пайда мен әсемдік қатар өріледі. Тікелей бейнелемесе де, ол сезімге әсер ету қуаты жағынан ең ықпалды өнер түрлерінің бірі. Дарынды архитектор жасаған әрбір ғимараттың өзіндік мінезі, өзіндік көңіл күйі болады.
Скульптура (мүсін өнері)
Мүсін — бейнелеу өнері деген атауға толық сай келетін сала: ол адамды, жануарды, түрлі затты нақты бейнелейді. Архитектурамен ортақ қыры — негізгі әсерлілік құралы аумақты форма, ал материалдары көбіне ұзақ сақталатын ағаш, тас, металл болады.
Бюст, статуя немесе мүсіндік топ жасау көп уақыт пен еңбекті талап етеді; әсіресе тасты қашау кезінде айрықша төзім мен күш керек. Бірақ соның нәтижесінде мүсін ғасырларды, тіпті мыңжылдықтарды басып өтіп, бізге дейін жетеді. Мысалы, Нефертитидің атақты бас мүсіні бүгін де көрерменді толғандырып, тамсандырады.
Мүсіннің шектеуі мен мүмкіндігі
Живописьпен салыстырғанда құралдары шектеулі: қоршаған ортаны кең көлемде енгізу, кеңістіктің тереңдігін беру қиынырақ. Сондықтан әсердің бәрі фигураның формасына, қимылына, материал мен фактураның мүмкіндігіне сүйенеді.
Живопись (кескіндеме)
Живопись — әртүрлі бояулармен жазық бетке орындалатын көркем шығарма. Атауы орыс тіліндегі «живой писать» тіркесіне жақын түсінікпен байланысып, «көріністі тірідей, жанды етіп беру» мәнін аңғартады.
Негізгі негіздер
Кескіндеме қағазға, картонға, тақтайға, кенепке және басқа да беттерге орындалады.
Көп қолданылатын бояулар
Акварель, гуашь, темпера, майлы бояу, пастель, сангина және т.б.
Живопись — тек музейде көретін майлы бояумен салынған картиналар ғана емес. Бұл ұғым әлдеқайда кең: темпера, гуашь, акварель сияқты сулы бояулармен орындалатын жұмыстар да, пастельге жақын бояулы сурет те, тіпті жартылай гравюралық сипаттағы монотипия да кескіндеме мүмкіндіктеріне жатады.
Графика
Графика — суретшінің іс-әрекетіндегі өте кең өріс. Живописьтен айырмасы: графикамен біз күнделікті өмірде үнемі кездесеміз. Кітаптағы иллюстрациялар, газет-журналдағы суреттер мен карикатуралар, тауар қаптамалары, көше плакаттары — бәрі осы саланың көрінісі.
Графиканың негізгі тілі
- Сызық, штрих, ашық және қою дақтардың арақатынасы.
- Түс қолданылса да, көбіне қызметтік, шектеулі рөл атқарады.
- Шарттылық, жинақылық, жалпылау, әсірелеу мен символика басым.
Графикада суреттің рөлі шешуші. Сызықтық нобайдың өзі адамның типін, мінезін, қимылын дәл бере алады. Штрих арқылы форма, жарық-көлеңке және зат фактурасы да ашылады. Кейде акварельмен не пастельмен жеңіл бояу беріледі, бірақ басты міндет — форманы айқындау болып қала береді.
Графикаға гравюраның барлық түрі (көп дана етіп көбейтуге болады), сондай-ақ литография (арнайы жалпақ тастан басып шығару) жатады. Ең кең тараған түрлердің бірі — плакат: онда сурет қысқа мәтінмен мағыналық әрі композициялық тұрғыда бірігеді. Сатиралық графика — карикатура да қоғамдық өмірде елеулі орын алады.
Қолданбалы өнер
Қолданбалы өнер — практикалық тұрғыдан пайдалы, бірақ сонымен бірге эстетикалық сапасы жоғары, әсемдігімен көз қуантатын бұйымдар жасау. Табиғаты жағынан ол архитектураға жақын: пайда мен әсемдік бірлікте көрінеді.
Қолданбалы өнер халық шығармашылығымен тығыз байланысты. Оның туындыларына жиһаз, кілем, ыдыс-аяқ, тұрмыстық бұйымдар, ойыншықтар жатады. Қазіргі суретшілер халық дәстүрлерін жаңаша пайымдап, оларды пластик, резеңке сияқты жаңа материалдармен ұштастырып келеді: форма жалпыланғанымен, фактура (жұмсақтық, жылтырлық) арқылы әсерлі сипат табады.
Дизайн
Дизайн — сан алуан техниканы безендіру, бірақ «сырттай әшекейлеу» үшін емес; керісінше, конструкциясы мен атқаратын қызметіне логикалық сай келетін сұлулық қалыптастыру. Заттың техникалық жетістігін және функциясын айқындайтын сыртқы келбет инженер-конструкторлар, суретшілер мен дизайнерлердің бірлескен еңбегімен жасалады.
Мысалы, қазіргі ұшақтың немесе автомобильдің ұтымды формасын жасау үшін оның құрылысын ғана емес, осы техниканың тарихи даму жолын да терең зерттеу қажет. Қуат, жылдамдық, жайлылық сияқты қасиеттерді сыртқы пішін арқылы дәл жеткізу — дизайнның басты міндеттерінің бірі.
Живопись жанрлары
Живопись — бейнелеу өнерінің ең бай әрі толысқан түрлерінің бірі. Мұнда бейнелеудің сан алуан құралдары қолданылады, сондықтан суретші өзіне жақын тақырыпты еркін таңдайды: бірі портретке, бірі пейзажға, енді бірі тарихи, соғыс немесе тұрмыстық көріністерге құштар. Өнердің осылайша тақырыптық салаларға жіктелуі жанрларға бөліну деп аталады. «Жанр» сөзі француз тіліндегі «түр», «тек» мағыналарымен сабақтас.
Натюрморт
Заттар әлемін — тұрмыстық бұйымдар, жеміс-жидек, ыдыс-аяқ, гүл және өзге де детальдарды көркем тілмен бейнелеу.
Пейзаж
Табиғатты, ландшафты бейнелеу. Мұнда дәл көшірме емес, суретшінің сезімі мен ойы маңызды орын алады.
Портрет
Адам тұлғасын бейнелеу: ұқсастықпен бірге мінез, ішкі әлем, өмір жолының ізі көрінуі тиіс.
Тақырыптық картина
Өмірді, әрекетті, оқиғаны (шын немесе фантастикалық) баяндайтын композиция. Көбіне «жанрлық картина» деп те аталады.
Пейзаж: табиғатты бейнелеудегі ой мен көңіл күй
Пейзаж дербес жанр ретінде Қытайда, Жапонияда және басқа Шығыс елдерінде (VII–VIII ғасырларда) Еуропаға қарағанда ертерек қалыптасты. Еуропада ол XVII ғасырда, алдымен Италияда пайда болып, кейін Голландияда ерекше дамыды. Орыс өнерінде пейзаждың гүлденуі XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басына сәйкес келеді (И. Левитан, К. Коровин, Н. Рерих және т.б.).
Пейзаж — белгілі бір жерді айнытпай көшіру емес. Ол — суретшінің табиғат арқылы сезімін, ойын, көзқарасын жеткізетін кең мүмкіндік. Табиғат өмірі мәңгілік тәрізді: аспан, теңіз, орман, тау ғасырлар бойы өзгермейтіндей көрінеді. Бірақ әр дәуір суретшісі сол бір табиғатты әрқалай көріп, әрқалай бейнелейді.
Бір мотив — әртүрлі мән
XVII ғасырдағы голланд суретшілерінде теңіз көбіне романтикасыз, тұрмыс пен еңбек кеңістігі ретінде көрінеді. Ал Айвазовскийде теңіз — қаһарлы, дүлей күш, құпиясы мол тұңғиық: толқын жартастарға ұрып, адам мен кеме алып стихия алдында титтей әрі әлсіз болып қалады. Бір ғана мотив суретшінің талғамы мен көңіл күйіне қарай мүлде басқа сипатқа ие болады.
Портрет: ұқсастықтан — рухани ашылымға дейін
Портрет жанры өзге жанрлардан бұрын қалыптасты: үш мың жылдан астам бұрынғы египеттік мүсін портреттері, екі мың жыл бұрынғы рим мозаикалары және фаюм темпера портреттері белгілі. Адам баласы әрдайым өз бейнесін көргісі келді, ал көне египеттіктер тіпті адамның жаны портретке көшеді деп сенген.
Ұлы шебердің қолымен жасалған портрет «тіріліп тұрғандай» әсер береді: бет-әлпеттен ой, қуаныш, мұң, күрделі тағдырдың ізі сезіледі. Портреттің міндетті шарты — түпнұсқамен ұқсастық. Бірақ бұл жеткіліксіз: сыртқы белгілердің ар жағынан адамның ішкі жан дүниесі, көңіл күйі, арман-мақсаты көрінуі керек. Сонымен бірге көрермен суретшінің кейіпкерге көзқарасын да сезінуге тиіс.
Тақырыптық картина: оқиға мен әрекет драматургиясы
Тақырыптық картина — адамдардың өзара қарым-қатынасын, өмірді, шынайы немесе қиял-ғажайып оқиғаны бейнелейтін шығарма. Оның бастауы тереңде: жартас пен үңгірлердегі алғашқы қауым адамдарының аңшылық көріністері соны дәлелдейді. Ежелгі Египет, Грекия мен Рим дәуірлерінен қабырға живописінің тамаша үлгілері сақталған.
Ал станоктық тақырыптық картина (архитектурамен тікелей байланысты емес) Ренессанс дәуірінде кең өріс алды. Мұндай шығарма дамып жатқан әрекетті көрсетеді: көрермен бейнеленген сәтке дейін не болғанын және одан кейін не болатынын ойша жалғастыра алады. И. Крамской айтқандай, «холсты түсіндіру үшін екіншісінің қажеті жоқ» — картина өз ішінде тұтас оқиға құрып тұруы тиіс.
Натюрморт та, пейзаж да, портрет те тақырыптық композицияның құрамдас бөлігі бола алады. Тақырыптық картинаның мүмкіндігі шексіз: ол әлемдік тарихи оқиғаларды да, тұрмыстық шағын көріністі де түрлі техникамен, түрлі көлемде баяндай алады.