Аға және кіші шенділер
Сабақ тақырыбы мен мақсаттары
Тақырып
Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің ішкі қызмет жарғысы. Әскери қызметшілердің жалпы міндеттері. Әскери атақтар және айыру белгілері.
Мақсат 1
Оқушылардың білімін жетілдіру.
Мақсат 2
Ұлтжандылық қасиетін дамыту және рухты жоғары, берік ұстау дағдысын қалыптастыру.
Мақсат 3
Әскери қызметшілердің жалпы міндеттері туралы түсінік беру.
Оқу сұрақтары
- Әскери қызметшілердің жалпы міндеттері. Әскери атақтар және айыру белгілері.
- Әскери қызметшілердің әскери әдептілігі мен мінез-құлқы.
- Командирлер (бастықтар) мен бағыныштылар. Аға және кіші шенділер.
Ұйымдастыру мәліметтері
Уақыт және орын
- Ұзақтығы: 45 минут
- Өтетін орны: АӘД кабинеті
Әдіс және құралдар
- Әдіс: әңгіме
- Көрнекі құрал: АӘД оқулығы
Сабақтың жүргізілу тәртібі
Әскери қызметшінің жалпы міндеттері
Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің әскери қызметшісі қызметтік іс-әрекетінде Қазақстан Республикасының Конституциясын, заңдарын және әскери жарғылардың талаптарын басшылыққа алуға, сондай-ақ саяси мақсаттарды көздейтін қоғамдық ұйымдар мен бірлестіктердің қызметіне қатыспауға тиіс.
Негізгі талаптар
- Қазақстан Республикасының Конституциясы мен заңдарын қатаң сақтау және әскери жарғылардың талаптарын орындау.
- Әскери антқа адал болып, өз халқына жанқиярлықпен қызмет ету; Қазақстан Республикасын қырағылықпен қорғау; әскери борышты адал орындау; қызмет қиындықтарын табандылықпен еңсеру.
- Өз Отанының патриоты болу және түрлі ұлт өкілдері арасындағы әскери достықты нығайту.
- Адал, тәртіпті, ержүрек болу; міндет орындауда байыпты бастама таныту.
- Командирлерге (бастықтарға) сөзсіз бағыну, оларды ұрыста қорғау; әскери бөлімнің жауынгерлік туын сақтау.
- Әскери-кәсіптік біліктілікті тұрақты меңгеру, машықтану мен әскери шеберлікті үздіксіз жетілдіру.
- Сеніп тапсырылған қару мен әскери техниканы білу және оны үнемі әзірлікте ұстау; әскери мүлік пен өзге материалдық құндылықтарды сақтау.
- Әскери бауырластықты бағалау; жолдастарын қауіптен қорғауға көмектесу; әрқайсысының ар-намысы мен абыройын құрметтеу; тұрпайылық пен қорлауға жол бермеу және лайықсыз іс-қылықтан тежеу.
- Әскери әдептілік, мінез-құлық және әскери сәлемдесу қағидаларын сақтау; нысанды киімді таза әрі ұқыпты кию; қадір-қасиет пен абыройды әрдайым жоғары ұстау.
- Қырағы болу және әскери, мемлекеттік құпияны қатаң сақтау.
Әскери атақтар жүйесі
Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінде әскери атақтар жеке құрамның қызметтік мәртебесін, жауапкершілік деңгейін және бағыныштылық тәртібін айқындайды. Төменде әскери атақтардың жинақталған тізбесі берілген.
Жауынгерлер мен матростар
Сержанттар (старшиналар)
- Кіші сержант
- Сержант
- Аға сержант
- Үшінші дәрежелі сержант
- Екінші дәрежелі сержант
- Бірінші дәрежелі сержант
- Штаб-сержант
- Шебер-сержант
- Екінші дәрежелі старшина
- Бірінші дәрежелі старшина
- Бас старшина
- Үшінші дәрежелі старшина
- Екінші дәрежелі старшина
- Бірінші дәрежелі старшина
- Штаб-старшина
- Шебер-старшина
Кіші офицерлер
- Лейтенант
- Аға лейтенант
- Капитан
- Лейтенант
- Аға лейтенант
- Капитан-лейтенант
Аға офицерлер
- Майор
- Подполковник
- Полковник
- 3-дәрежелі капитан
- 2-дәрежелі капитан
- 1-дәрежелі капитан
Жоғары офицерлер
- Генерал-майор
- Генерал-лейтенант
- Генерал-полковник
- Армия генералы
- Контр-адмирал
- Вице-адмирал
- Адмирал
Атауларға қосымша сөздердің қолданылуы
- Медициналық немесе әділет, әскери-есептік мамандықтары бар офицерлердің атақтарына тиісінше «медицина қызметінің», «әділет» және т.б. сөздер қосылып айтылады.
- Авиацияның жоғары құрамдағы офицерлерінің атақтарына (ұшқыштық, инженерлік, инженерлік-авиациялық дайындығы бар) «авиациялық» сөзі қосылып айтылады.
- Қосалқы құрамға шыққандарға «қосалқы құрамдағы», демалыстағыларға «демалыстағы» деген сөздер қосылып айтылады.
Әскери әдептілік және мінез-құлық
Әскери қызметші әрдайым жоғары мәдениеттің, қарапайымдылық пен ұстамдылықтың үлгісі болуға, өз қадір-қасиетін қорғауға және басқалардың қадір-қасиетін құрметтеуге тиіс. Әрбір әрекет пен сөз арқылы тек жеке адамның емес, тұтас алғанда Қарулы Күштердің ар-абыройы бағаланатынын есте ұстау маңызды.
Қарым-қатынас мәдениеті
- Әскери қызметшілер арасындағы қарым-қатынас өзара сыйластыққа негізделеді; қызмет мәселелері бойынша бір-біріне «сіз» деп тіл қату талап етіледі.
- Жеке тілдесу кезінде әскери атақ әскер түрі немесе қызметі көрсетілмей аталады.
- Бастықтар мен аға шенділер бағыныштыларға әскери атағы және әскер түрі бойынша (немесе тек атағы бойынша) тіл қатады; атақтың соңына «мырза» сөзін қосуға болады (мысалы: «Сержант мырза»).
- Курсанттарға тіл қатқанда: тегімен қоса «курсант» немесе «Курсант мырза» деп айту ұсынылады.
Танысу, қол алысу және сәлемдесу
- Бастық немесе аға шенді тіл қатқанда (сырқаттарды қоспағанда), әскери қызметші саптағыдай тіктеліп, өзін таныстырады: лауазымын, әскери атағын және тегін атайды.
- Қол алысқанда аға шенді қолын бірінші болып ұсынады. Егер аға шенді қолғапсыз болса, кіші шенді қол алысар алдында оң қолындағы қолғапты шешеді.
- Бас киімсіз жағдайда қол алысумен қатар басын жеңіл иеді.
- Қызмет бабымен бастыққа тіл қатқанда: атағының соңына «мырза» сөзін қосып айтуға болады (мысалы: «Лейтенант мырза», «Генерал-майор мырза»).
Тыйым салынатын сөйлеу үлгілері
Әскери атақтарды бұрмалау, әдепсіз сөздер қолдану, лақап немесе мазақ ат қою, дөрекі әрі немқұрайды сөйлесу әскери ар-намыс пен әскери қызметшінің қадір-қасиеті ұғымына сай келмейді.
Командирлер мен бағыныштылар: тәртіп және жауапкершілік
Қызмет жағдайы мен әскери атағына қарай әскери қызметші өзге әскери қызметшіге қатысты бастық та, бағынышты да болуы мүмкін. Бастықтың бұйрық беру құқығы бар және оның орындалуын бақылауға міндетті. Бағынышты бастықтың бұйрықтарын сөзсіз орындауға тиіс.
Бастықтың міндеті
- Бағыныштылар үшін әдептілік пен ұстамдылықтың үлгісі болу.
- Бағыныштының адамдық қадір-қасиетін қорлайтын іс-әрекетке жол бермеу; мұндай әрекет үшін жауапкершілікті өз мойнына алу.
Тікелей бастық ұғымы
Қызметі жөнінен уақытша болса да әскери қызметшілер бағынатын бастық тікелей бастық болып есептеледі. Бағыныштыға ең жақын төте бастық тікелей бастық деп аталады.
Әскери атағы бойынша бастықтар
- Армия генералдары, адмиралдар — аға және кіші офицерлер, старшиналар, сержанттар, жауынгерлер мен матростар үшін.
- Генералдар, адмиралдар, полковниктер және 1-дәрежелі капитандар — кіші офицерлер, старшиналар, сержанттар, жауынгерлер мен матростар үшін.
- Подполковник шеніндегі аға офицерлер, 2-дәрежелі капитандар, майорлар, 3-дәрежелі капитандар — старшиналар, сержанттар, жауынгерлер мен матростар үшін.
- Кіші офицерлер — старшиналар, сержанттар, жауынгерлер мен матростар үшін.
- Старшиналар мен сержанттар — сол әскери бөлімдегі жауынгерлер мен матростар үшін.
Аға және кіші шенділер
Өзінің қызмет жағдайы мен әскери атағы бойынша басқа әскери қызметшілерге қатысты бастық та, бағынышты да болмайтын әскери қызметшілер аға немесе кіші шенділер болып табылады. Аға шенділік әскери атақ арқылы анықталады.
Тәртіпті сақтау талабы
Әскери атағы бойынша аға шенділер кіші шенділерден әскери тәртіпті, қоғамдық тәртіпті, мінез-құлық қағидаларын, нысанды киім кию тәртібін және әскери сәлемдесуді бұзуды тоқтатуды талап етуге тиіс. Кіші шенділер бұл талаптарды сөзсіз орындауға міндетті.
Бір-біріне бағынышты емес әскери қызметшілер міндеттерді бірлесе орындаған кезде, командир (бастық) өзара қарым-қатынасты айқындамаған болса, лауазымы бойынша жоғары тұрғаны бастық болып есептеледі; лауазымдары тең болған жағдайда әскери атағы бойынша аға шендісі бастық болады.
Қорытынды бөлім
Қорытынды (5 минут)
- Оқушылардың білімін қорытындылау.
- Оқушыларды бағалау.
- Үй тапсырмасын беру.
Назар аударатын түйіндер
- Заң мен жарғы: тәртіптің негізі.
- Әдеп пен құрмет: ұжымдық мәдениеттің өлшемі.
- Бағыныштылық: жауапкершілікті нақтылайды.